17de-eeuwse Bentvueghels (‘bende vogels’): drinkebroers schilderden het Romeinse leven

N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.

Recensie Beeldende kunst

Tentoonstelling Het Centraal Museum in Utrecht geeft een mooi beeld van een groep zorgeloze zeventiende-eeuwse schilders in Rome. Er is ook aandacht voor hun serieuzere, latere werk.

In overlijdensadvertenties in de krant kom je ze weleens tegen: lang geleden gevormde vriendengroepen, jaarclubs of disputen die publiekelijk afscheid nemen van een gestorven lid. Als de overledene dan wordt aangeduid met de bijnaam van vroeger, lijkt het alsof de kameraadschap decennia na dato altijd dezelfde is gebleven. De verbroedering die nieuwe omstandigheden bijna vanzelf teweeg brengt tussen ambitieuze en leergierige, soms losgeslagen maar in de grond allicht onzekere jongelui is gemakkelijk te verklaren.

Toch zou het vreemd zijn als iemand ook de rest van zijn leven door zo’n gezelschap zou blijven laten bepalen. Die tegenstelling wordt ook opgeroepen door de expositie in het Centraal Museum over kunstenaars die in de zeventiende eeuw naar Rome reisden en zich verenigden in een genootschap dat bekend werd als de Bentvueghels.

Deze ‘bende van vogels’ was een kleurrijk gezelschap dat grotendeels bestond uit schilders, hoewel er bijvoorbeeld ook prentenmakers, edelsmeden en een enkele apotheker lid van waren. Ze kwamen uit de Nederlanden, Duitsland en Noord-Frankrijk en vormden daarmee het volk dat destijds in Italië voor het gemak met de verzamelnaam fiamminghi (‘Vlamingen’) werd aangeduid. In het boek bij de expositie, waarin voor het eerst alle aspecten van de geschiedenis van het genootschap uit de doeken worden gedaan, vertelt conservator Liesbeth Helmus het verhaal van de Bentvueghels. Ze schilderden werkelijk bestaande of gefantaseerde gezichten op de Eeuwige Stad met haar ruïnes en antieke sculpturen. Maar ook, zoals bij Pieter van Laer, bijgenaamd Bamboccio, en diens navolgers, de Bamboccianten, vormden het kroegleven en de straattaferelen een thema. En de Bentleden trokken er samen op uit om het landschap in het omringende platteland te tekenen, wat leidde tot de prachtige met een warm zonlicht overgoten landschappen door Jan Both en Jan Baptist Weenix.

Het was een tijd waarin de roemrijke hoofdstad van de oudheid zich in vervallen staat toonde: antieke tempels en theaters waren ruïnes geworden en het ooit majestueuze Forum Romanum werd campo vaccino genoemd naar de koeien die er graasden. Het barokke Rome was nog in aanbouw. De Haarlemse schilder Hendrick Mommers, die in 1644 in de stad was, schilderde Piazza del Popolo aan de noordrand van de oude stad als een ongeplaveide vlakte waar boeren met hun vee pauzeren bij een fontein onder een obelisk. Rechts naast de stadspoort op de achtergrond herkent alleen de kenner de zijgevel van Santa Maria del Popolo. De kerk is vooral beroemd vanwege een kapel naar ontwerp van Rafaël uit omstreeks 1515 en twee grote schilderijen die Caravaggio bijna honderd jaar maakte voor een andere kapel.

Hoewel de fiamminghi naar Rome kwamen om juist dergelijke werken van befaamde kunstenaars te bestuderen, vestigden ze er in hun werk dus lang niet altijd de aandacht op. De Antwerpenaar Antoni Goubau deed dat wel. Bij voorbeeld in een voorstelling van een landschap met daarin schapen en ruïnes, maar ook een groep jonge kunstenaars die een studie maken van klassieke beelden en reliëfs, waaronder de beroemde Hercules van de familie Farnese, een drie meter hoge, marmeren kolos uit de derde eeuw die daartoe even in de buitenlucht lijkt te zijn neergezet. De goedgeklede kunststudenten contrasteren met een vrolijk troepje mannen links, die bij een herberg rond een tafel zitten te drinken en te zingen.

De twee groepen in Goubau’s schilderij lijken de uiteenlopende activiteiten van de Bentvueghels samen te vatten: hun ijverige studie ging maar al te vaak gepaard met drinkgelagen. De noorderlingen zochten elkaar op in de vreemde stad ver van huis, en hielpen elkaar bij conflicten of geldgebrek. Ze vormden een gemeenschap met quasireligieuze introductieplechtigheden, waarbij een nieuw lid ook een bijnaam kreeg. Er is een schilderij van overgeleverd: een aankomend lid wordt voorgeleid aan de ‘veldpaap’ die in een wit gewaad en met een lauwerkrans op het hoofd, troont te midden van de broeders. Op de achtergrond beelden andere figuren een tableau vivant uit met de wijngod Bacchus. Ingehouden lachend kijken de omstanders toe, al met hun hoofd bij het drinkgelag dat hun na afloop zal worden aangeboden op kosten van de nieuweling. Uiteindelijk zullen ze vertrekken naar de afgelegen kerk van Santa Costanza, ooit gebouwd als mausoleum voor de dochter van keizer Constantijn. Vanwege de mozaïeken die verwijzen naar de wijnoogst veronderstelden de schilders dat het een heidens Bacchusheiligdom was. Velen hebben er hun namen en bijnamen in de muur gekrast.

De expositie in het Centraal Museum geeft een mooi beeld van het leven en de werken van de Bentvueghels, met een openingszaal die opzettelijk de onsamenhangende rommeligheid van het gezelschap weerspiegelt. Schilderijen en tekeningen laten zien dat de leden ieder zijn (vrouwen waren er niet bij) eigen stijl en themakeuze hanteerde. Dat bleef bij de meeste Bentvueghels ook zo in hun verdere carrière. Sommigen vestigden zich voorgoed in Italië, anderen bleven er langer dan gepland omdat de drankrekening de financiering van de terugreis steeds dwarsboomde. Maar de meesten keerden na korte of wat langere tijd toch weer noordwaarts en zullen de zorgeloze tijd met gelijkgestemden achter zich hebben gelaten. Daarbij dringt de vraag zich op of je dan je hele leven een Bentvueghel bleef. Er was geen officieel lidmaatschap, en opzeggen kon dus ook niet. Maar de werken die de Romegangers na terugkeer in het vaderland maakten, spreken toch vaak een andere taal. Een grote zaal in de expositie toont onder meer statige portretten en serieuze taferelen uit Bijbel, mythologie en toneelliteratuur. Dat is werk van ouder geworden, verantwoordelijke burgers met een gezin of hypotheek.

Naar een museum? Dit zijn de beste exposities die je nu kunt zien

Football news:

Newcastle werd gekocht voor de Saoedi ' s door dezelfde dame die de sjeiks naar Man City bracht en de Britse prins verliet voor onafhankelijkheid
De Premier League is van mening dat Saoedi-Arabië de club niet heeft gekocht, Shearer en de fans zijn blij, er is een zware reflectie in de media: de wereld na de verrijking van Newcastle
Tutberidze ' s zoektocht in het paarschaatsen: Tarasova en Morozov veranderde het programma-en Gleichengauz is verdrietig dat zijn ideeën niet paste daar
Russische voetballer-meme-top 2 in uithoudingsvermogen in FIFA 22. Vermoeidheid is een illusie
Een unieke passage door de bouw van de snelste stedelijke Baan F-1: Het wordt voorbereid voor de Grand Prix voor $ 660 miljoen, de start is in 2 maanden
Rangnik zwijgt over Loco, maar spreekt met de Europese media. We analyseren Nikolic ' s ontslag door een monoloog over Red Bull
Fiorentina vraagt 90 miljoen euro voor Vlahovich. Man City, Juventus, Tottenham en Inter bieden voor de Servische Europese topclubs zijn geïnteresseerd in Fiorentina spits Dusan Vlahovic

3:06 Merendeel veehouderijen die stilgelegd waren vanwege muizengif mogen weer open
3:00 Hoe chipbedrijf ASML in een geopolitieke strijd belandde
2:44 Man schiet zeker 22 mensen dood in Amerikaanse staat Maine
1:53 Leiden Film Festival trapt af met nieuwe film van Nicolas Cage
1:52 Zeker zestien doden en tientallen gewonden bij schietpartij in Amerikaanse plaats Lewiston
1:52 Zeker 22 doden en tientallen gewonden bij schietpartijen in Amerikaanse plaats Lewiston
1:49 Huisdokters binden strijd aan om hogere tarieven
1:44 Schutter dringt bowlingbaan binnen in VS, Amerikaanse media: zeker tien doden
1:44 Schutter dringt bowlingbaan binnen in VS, Amerikaanse media: meer dan tien doden
1:44 Schutter dringt bowlingbaan binnen in VS, Amerikaanse media: zeker zestien doden
23:04 Donald Trump krijgt opnieuw boete in New York voor overtreden spreekverbod
22:55 Nederlandse voertuigen rijden meer, stekkerauto bezig met opmars
22:53 CBS: ruim 10 miljoen mensen hebben keuze gemaakt in Donorregister
22:21 Duizenden huishoudens in Culemborg hebben weer gas
22:08 Lisa Wiersma’s reconstructie van een nachtmerrie
21:39 Trump krijgt 10.000 dollar boete voor overtreden spreekverbod
21:38 Wrakingsverzoek in opruiingszaak Willem Engel afgewezen 
21:36 OGC Nice-speler zeven duels geschorst na bericht over conflict Israël-Hamas
21:29 Shell-topman schrapt tweehonderd banen in duurzame energie
21:27 Slot met Feyenoord koploper in CL-groep: 'Dit gebruiken om iets speciaals te doen'
21:26 Shell-topman schrapt 200 banen in duurzame energie
21:04 Xavi Simons schittert met prachtgoal en assist voor Leipzig, PSG doet Milan pijn
20:55 Apple gooit prijs voor streamingdienst Apple TV+ flink omhoog
20:43 Ook blauwtong in Zeeland, waardoor virus nu in alle provincies heerst
20:35 Ook blauwtong in Zeeland, daarmee heerst het virus nu in alle provincies
20:30 Meta verrast met zeer goede cijfers
20:18 Twee mannen opgepakt na kilometerslange achtervolging over A50
20:06 Giménez en Zerrouki beleven droomavond: 'We kunnen geschiedenis schrijven'
20:00 Annus Horribilis 2023 - De laatste stuiptrekking van de schrijvende aap Don Arturo (42)
19:52 Ontslagen bij duurzame energiedivisie van Shell
19:37 Ook oorlogsrecht is een wapen geworden
19:28 OnlyFans verdient miljarden, maar seksuele uitbuiting neemt toe
19:23 ‘Oorlogsmisdaden door Hamas zijn geen vrijbrief voor Israël om die ook te plegen’
19:22 Het positieve nieuws van de afgelopen periode: Slimme badmuts en minder afval
19:21 Ajax-trainer Maduro onder de indruk van Brighton: 'Ik ga andere accenten leggen'
19:21 Vier spelers van Telstar willen niet in shirt met regenboogmotief spelen
19:16 Giménez kan voor Feyenoord ook scoren in de Champions League
19:15 In de Kamer wil hij ‘het systeem bevragen’
19:11 Op de bres voor de maakindustrie in Nederland: ‘We lopen achter’
19:09 Pusic bij debuut als Shakhtar-trainer onderuit tegen Barcelona in CL
19:03 De Australische kangoeroe: icoon of plaag?
19:03 Ajax-coach Maduro onder de indruk van Brighton: 'Ik ga andere accenten leggen'
19:02 Republikein Mike Johnson verkozen tot voorzitter Huis van Afgevaardigden
19:00 Stop de genocide, BDS nu!
18:47 Republikein Mike Johnson verkozen tot voorzitter van Huis van Afgevaardigen
18:44 Overzicht | Israël zou op verzoek van VS willen wachten met start van grondoffensief
18:43 Giménez gidst sterk Feyenoord naar belangrijke zege op Lazio in CL
18:43 AZ-trainer Jansen kijkt uit naar duel met Emery: 'Hij is een prachtig voorbeeld'
18:43 Abel maakt 24 jaar na hit 'Onderweg' comeback met nieuwe muziek
18:35 Vier Telstar-spelers weigeren in regenboogshirt te spelen bij KKD-wedstrijd
18:25 Voetafdrukken dinosaurus ontdekt op strand in Zuid-Engeland
18:17 Onbekende aartsconservatief Mike Johnson nieuwe voorzitter Huis van Afgevaardigden
18:10 Maar waar protesteren deze studenten tegen?
18:08 Na weken van gesteggel is Mike Johnson nieuwe Republikeinse voorzitter Huis
18:05 Apple verhoogt prijs voor streamingdienst Apple TV+ flink
18:01 Dertien Kamerpartijen zeggen nu: 'Koning betaal belasting, net als iedereen'
18:00 Mike Johnson verkozen tot voorzitter Huis van Afgevaardigden
17:56 Maduro erkent dat Steijn moeite had met betoog clubpsycholoog Almere over Ajax
17:49 NRC-redacteur Niki Korteweg is Europees wetenschapsjournalist van het jaar
17:42 Kamer en kabinet erkennen dat jeugdbescherming niet op orde is
17:41 Wielerploeg Jumbo-Visma vindt nieuwe sponsor: kunnen jaren vooruit
17:41 Maduro erkent dat Steijn moeite had met tirade clubpsycholoog Almere City
17:20 Khadija Arib eist dat onderzoek naar gedrag Khadija Arib (voorlopig) geheim blijft
17:20 Leerlingenvervoer in Breda 'ietsjes beter', maar ouders merken er niets van
17:18 Gerommel in de Partij voor de Dieren gaat door in de rechtbank
17:11 Verffabrikant AkzoNobel wil komende jaren écht efficiënt worden
17:11 Rapport: mensen van Afrikaanse afkomst ervaren nog veel racisme in EU
17:11 Rapport: mensen van Afrikaanse afkomst in EU ervaren meer racisme dan eerder
16:57 Kandidaten parlementsvoorzitter VS door Republikeinse draaideur
16:56 Op 50ste verjaardag van kerncentrale Borssele is politieke weerstand verdwenen
16:52 OM eist 22 jaar cel tegen zevende verdachte vergismoord Beuningen
16:50 Advocaat Paul Acda voor half jaar geschorst om rol in Sanderink-saga
16:38 Bijlezen: dit gebeurde vandaag in de oorlog tussen Hamas en Israël
16:35 'Iran wil eenheid uitstralen met Hamas, Hezbollah en Islamitische Jihad'
16:32 In 100 woorden | Waarom is de maan rond (en is dat überhaupt zo)?
16:30 LIVE VOETBAL! Feyenoord - Lazzzioooooooo
16:25 Rotterdamse verbrandingsoven nog zeker jaar buiten werking na brand
16:23 Man valt drie verdiepingen naar beneden in winkelcentrum Eindhoven
16:18 Veltman ziet situatie Ajax met lede ogen aan: 'De gifbeker moet echt leeg'
16:14 Officieel Zweeds woordenboek na 140 jaar eindelijk voltooid
16:08 Taxi in Amsterdam rijdt kinderwagen met baby aan en rijdt door
15:49 Man opgepakt die mogelijk betrokken was bij aanslag op Zweden in Brussel
15:40 Feyenoord begint met Zerrouki en Giménez aan belangrijk CL-duel met Lazio
15:39 Taxi rijdt kinderwagen met baby aan in Amsterdam, verdachte rijdt door
15:37 Corona-ophef achtervolgt BBB: groeipijnen of slechte screening?
15:36 Tweede Kamer veroordeelt leus ‘from the river to the sea’
15:35 Iemand z'n geld kwijt?
15:32 OM eist 22 jaar cel tegen verdachte vergismoord Beuningen
15:31 Judoka De Wit grijpt naast goud op Grand Slam van Abu Dhabi
15:28 Grindpaden en veel bergetappes in Tour de France, wielrensters vier dagen in Nederland
15:28 Grindpaden en veel bergetappes in volgende Tour de France, wielrensters vier dagen in Nederland
15:26 Nederlandse cricketers kansloos onderuit tegen topland Australië op WK
15:14 Nederlandse cricketers kansloos onderuit tegen Australië op WK
15:10 OVV-voorzitter: 'Kabinet had meer twijfel moeten tonen tijdens coronacrisis'
15:09 Cody Gakpo staat voor rentree bij Liverpool na bijna een maand blessureleed
15:05 Ineens gaat het migratiedebat niet alleen over asiel
14:54 Duizenden woningen in Culemborg zitten zonder gas vanwege gaslek
14:52 Twee tips over doodgestoken trucker Hazeldonk, identiteit is nog niet zeker
14:50 'From the river to the sea'-leus is geweldsoproep, vindt Kamermeerderheid
14:50 Tweede Kamer overwegend positief over maatschappelijke diensttijd