Netherlands

Zij zijn liever bij elkaar, dan vrij maar eenzaam

Gehandicaptenzorg Verstandelijk beperkten moesten zo zelfstandig mogelijk wonen in gewone huizen. Gevolg: financiële en medische malaise. Zorginstelling ’s Heeren Loo stopt cliënten weer bij elkaar.

Dagbesteding van ’s Heeren Loo in Middelburg. Foto Wouter van Vooren

‘Welkom bij de drukkerij”, zegt Peter Overdulve plechtig. Hij is een van de tientallen mensen met een verstandelijke beperking die, in een groot pand op een industrieterrein in Middelburg, druk in de weer zijn met het maken van notitieblokken, vakantieboeken en ansichtkaarten. De tekenaar van de ansichtkaarten van enkele Zeeuwse steden meldt zich: „Welke zou je willen hebben? Van Middelburg?” De tekenaar wandelt rustig maar doelgericht naar het magazijn. „Misschien is het iets om in de krant te zetten?”

Behalve in de drukkerij zijn ook in het schildersatelier de cliënten van zorginstelling ’s Heeren Loo geconcentreerd aan het werk. Een van hen, Suzanne Eeftens, vertelt honderduit over schilderijen en papier-maché, niet altijd even goed verstaanbaar. Een begeleider neemt haar apart. „Mag ik jou vragen de koffie te regelen?”

De geproduceerde artikelen zijn bestemd voor een vakantiekistje, dat deze zomer op verschillende locaties te koop wordt aangeboden. „We willen zoveel mogelijk verkopen. Maar wat de cliënten doen, is vooral van belang voor henzelf, voor hun persoonlijke beleving”, zegt Roland Stavorinus, regiodirecteur Zeeland van ’s Heeren Loo.

Dat de verstandelijk beperkten op de dagbesteding in Middelburg weer ‘gewoon’ kunnen werken, daar zag het enkele jaren geleden niet naar uit. Toenmalig zorgaanbieder Arduin stond financieel diep in het rood en kreeg zware onvoldoendes van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Eén woonlocatie, een afgelegen boerderij in het Zeeuwse Aagtekerke die als crisisopvang fungeerde, werd bijna drie jaar geleden gesloten, er werd „geen goede en veilige zorg” geboden. Mensen die gedwongen waren opgenomen, werden in hun vrijheid beperkt zonder zorgvuldige afweging vooraf, zonder dat artsen ervan wisten, en zonder toezicht. Enkele maanden voor de sluiting was een cliënt weggelopen en later dood aangetroffen in Middelburg.

De financiële en medische malaise was aanleiding een andere zorgaanbieder in te schakelen. Dat werd ’s Heeren Loo, de grootste organisatie voor gehandicaptenzorg in Nederland. Die werkt nu een plan uit voor nieuwe, andere huisvesting en meer professionele zorg. Het Rijk past 20 miljoen euro bij.

Arduin werd landelijk bekend om de radicaal andere zorg voor gehandicapten: de cliënten moesten vooral nooit meer worden ‘weggestopt’ in omvangrijke centra buiten stadscentra, maar zo zelfstandig mogelijk leven in woningen in reguliere wijken, liefst met zo min mogelijk medebewoners. Dat was de uitdrukkelijke wens van Piet van den Beemt, een geroemd én verguisd zorgmanager met uitgesproken opvattingen over gehandicaptenzorg.

Lees ook: Gehandicapten wonen steeds vaker zelfstandig

De twaalf jaar geleden overleden Van den Beemt was tussen 1995 en 2008 directeur van Arduin en had als doel verstandelijk gehandicapten zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven te geven. Het waren de jaren waarin commotie was ontstaan over een instelling in Middelburg, Vijvervreugd, waar volgens ouders van cliënten „Roemeense toestanden” heersten. Er verscheen onder meer een rapport van de Universiteit van Gent dat repte van „een groot gebrek aan privacy” onder andere door „deurloze toiletten”. Vijvervreugd, een voor die jaren traditioneel opgezette zorginstelling met veel paviljoens op een afgesloten terrein, zou gesloten worden.

Van den Beemt bracht zo’n vijfhonderd cliënten onder in honderdvijftig locaties, waaronder enkele zorgboerderijen, waar de cliënten zelf konden uitmaken hoe hun leven eruit zou zien. In een interview verwoordde hij het zo: „Wie bepaalt in een woning wanneer er gegeten wordt? Hulpverleners of bewoners? Blijven we gericht op handicaps of gaan we op zoek naar talenten? Als je dat doet, zie je wonderen gebeuren. Door iedereen dagbesteding aan te bieden en te laten wonen in gewone huizen tussen gewone mensen, is 40 procent van het onaangepaste gedrag verdwenen.”

Dagbesteding van ’s Heeren Loo in Middelburg. Foto Wouter van Vooren

Van den Beemt had het tij mee; halverwege de jaren negentig verscheen een kabinetsnota De perken te buiten van toenmalig staatssecretaris Erica Terpstra (VVD), waarin de emancipatie van gehandicapten centraal stond. Van den Beemt dreef bovendien mee op de golven van een beweging die al in de jaren zeventig was ontstaan; voor de spontane zelfontplooiing van verstandelijk beperkten, van wie ook zogenaamd normale mensen nog veel konden leren.

Wat dat in de praktijk voor Arduin betekende, was dat veel functies van zorgmanagers die het contact met de moederorganisatie moesten onderhouden, werden geschrapt, en dat ook professionele verpleegkundigen lang niet altijd onmisbaar werden gevonden in Zeeland. Een gevleugelde uitspraak van Piet van den Beemt was dat moeders die drie kinderen hebben opgevoed ook in staat zijn verstandelijk gehandicapten te begeleiden. En een andere pijnlijke kwestie: alle cliënten moesten elke dag met taxi of busje van alle honderdvijftig locaties worden vervoerd naar de dagbestedingslocaties. Onbetaalbaar, zo zou later blijken.

Het beleid van Arduin is uiteindelijk ontspoord, zo constateert regiomanager Roland Stavorinus van zorginstelling ’s Heeren Loo achteraf. „Arduin was groot door kleinschaligheid en zelfsturende teams. Goeie instrumenten om inclusiviteit te bereiken, dacht ik. Tot ik bij een paar boerderijen kwam en constateerde dat er van inclusie geen sprake was. Het was eerder een vorm van exclusie. Boerderijen ver weg van de bewoonde wereld. En binnen die boerderijen ook nog eens een klimaat van afzondering. En een gebrekkig professioneel klimaat.”

Nieuwbouw huisvesting van ’s Heeren Loo, eveneens in Middelburg. Foto Wouter van Vooren

’s Heeren Loo kiest voor een drastisch andere koers. De eerste paal voor de zelfstandige woningen voor ruim zestig cliënten is inmiddels geslagen, in een nieuwe woonwijk in Middelburg. Over een jaar hoopt ’s Heeren Loo ook woningen te gaan bouwen voor negentig cliënten in Vlissingen. „Allemaal vlak bij elkaar, maar wel aan een doorgaande straat, geen terrein of park.”

Er ligt ook een plan voor de bouw van een locatie in Goes voor zeventig mensen met wat zorgprofessionals ‘moeilijk verstaanbaar gedrag’ noemen: mensen met psychische en gedragsproblemen. „We bouwen in Goes omdat we daar dicht bij enkele professionele zorginstellingen zitten en we daar iets beter bereikbaar zijn voor medewerkers die elders in Nederland wonen.” Want overal is een schreeuwend tekort aan personeel voor gehandicapten, maar in Zeeland is dat tekort net even groter.

Stavorinus zegt de goede bedoelingen van Arduin maar al te goed te begrijpen: dat cliënten als bewoners van een reguliere wijk in gewone huizen serieus genomen worden en met andere bewoners contact zouden hebben. „Maar het omgekeerde gebeurde vaak: mensen waren gewoon eenzaam in hun huis. De bedoeling was dat andere wijkbewoners zich over hen zouden gaan ontfermen. Dat werd niet altijd een succes. Je moet er niet op rekenen dat buren ineens gezellig boodschappen voor jou gaan doen.” Hij zegt: „Veel wijkbewoners denken: ik vind het prima dat hier mensen met een beperking wonen, maar ik heb er persoonlijk helemaal niets mee. Dus dan moet je er als professional wel staan. En onder Arduin was die professionaliteit er niet altijd.”

Wat hij ook begrijpt, was de wens verstandelijk beperkten volwaardig te laten meedraaien in de economie. Maar welke cliënten zijn daar geschikt voor? Lang niet iedereen is gebaat bij een hoge productiviteit: Stavorinus: „Arduin is groot geworden met winkeltjes en werkplekken. Er was hier een mooie stomerij. Maar de klanten wilden wel op tijd hun colbertje komen ophalen. Dus medewerkers gingen uiteindelijk zelf de colbertjes maar stomen. Terwijl die medewerkers er zijn om cliënten te helpen. Kijk, er zijn veel cafés en restaurant en hotels waar mensen met een licht verstandelijke beperking werken. Dat valt enorm op. Maar dat is maar een heel klein deel van de mensen die wij moeten helpen.”

’s Heeren Loo zegt de plannen met respect voor het verleden van Arduin te willen uitvoeren. Dat houdt in: de mensen mogen zelf weten waar ze graag willen wonen, in de buurt van de mensen van wie ze houden. Dat je daarvoor per se in een woning tussen andere mensen moet wonen, is een misverstand. Stavorinus: „We geloven niet dat inclusie alléén te maken heeft met kleinschalige woonvormen. Het gaat om: prettig wonen. Niet ergens achteraf. En niet te ver van de dagbestedingen.”

Wat de tijd ons heeft geleerd, zegt hij, „is dat er óók voordelen zijn aan het samenwonen van cliënten op sommige plaatsen. Omdat we dan professionelere zorg kunnen bieden. Mensen hebben die zorg gewoon nodig. Als je iets aan je hart hebt, wil je toch ook een goede behandeling?”

Football news:

Jamie Carragher: als Liverpool niet versterkt, zal het moeilijk zijn om de stad van de top te gooien. En laten we niet vergeten Chelsea en Manchester United
Messi zal niet trainen met Barca totdat hij een contract ondertekent
Juventus tekent Santos voor Caio Jorge. Salaris-1,5 miljoen euro plus bonussen
Allegri op Juve: Ronaldo is vol enthousiasme. Dybala heeft een spierprobleem. Kulusevski moet worden toegevoegd
Nedved over Locatelli: Juve beschouwt haar aanbod eerlijk en goed
Koeman op 3-0 met Stuttgart: een geweldige wedstrijd van Barca tegen een sterk team. We zijn op de goede weg
Mkhitaryan wil concurreren met Roma voor de scudetto: er zal niets meer over zonder trofeeën aan het einde van zijn carrière