Netherlands

Vaccins zonder patenten, gaat dat de arme landen helpen?

Het was nogal een steen in de vijver, woensdagavond. Onverwacht kondigde Katherine Tai, de handelsgezant van de Amerikaanse president Biden, aan dat de Verenigde Staten open staan voor het tijdelijk opschorten van patenten op coronavaccins.

Dat is een diep gekoesterde wens van ontwikkelingslanden en opkomende economieën, aangevoerd door India en Zuid-Afrika. Als de patenten vervallen, kunnen de vaccins overal ter wereld worden gefabriceerd. Ook in armere landen, die daardoor niet meer achteraan in de rij hoeven aan te sluiten. In veel landen in Afrika, Azië en het Midden-Oosten is nog maar 1 of 2 procent van de bevolking gevaccineerd.

Tot dusver hielden de VS, net als veel andere westerse landen, vast aan de patenten van farmabedrijven. Die patenten zijn beschermd onder een akkoord binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Met de koerswijziging riskeert Biden een conflict met EU-landen. Duitsland sprak zich donderdag tegen het voorstel uit.

1 Zou dit een goede oplossing zijn voor het vaccintekort in armere landen?

Het tijdelijk opheffen van patenten kán de kortste weg zijn naar een gevaccineerde wereldbevolking. Als elke fabrikant die er brood in ziet vaccins gaat maken, levert dat de wereld in theorie veel meer doses op dan de huidige situatie, waarbij vaccinontwikkelaars de productie zelf doen of via licenties uitbesteden.

Niet alleen kan de beschikbaarheid van vaccins zo enorm omhoog, door dat grote aanbod kan ook de prijs gaan dalen. Artsen zonder Grenzen, dat al jaren lobbyt voor gelijke toegang tot vaccins, spreekt dan ook van een „monumentaal besluit”. Directeur Tedros van de Wereldgezondheidsorganisatie gebruikte het woord „historisch”.

Maar het patent (ook wel octrooi genoemd) is slechts het eerste obstakel. Nadat de toestemming er is, moet een fabrikant ook technische expertise en de grondstoffen zien te bemachtigen en zijn productielijn inrichten en testen. Hier kan lang overheen gaan, vooral als iedereen achter dezelfde schaarse middelen aanzit.

2 Wat houdt opschorting concreet in?

Strikt genomen betekent het opschorten van patenten alleen dat de patenthouder de fabrikant niet kan aanspreken op een inbreuk op zijn intellectueel eigendom. De fabrikant die aan de slag wil, heeft meer nodig: hij moet ook weten hoe hij het vaccin moet maken. De patenthouders zouden dus ook die kennis moeten delen. Ellen ’t Hoen, directeur van belangenorganisatie Medicines Law & Policy, zegt: „Bij het namaken is ook de kennis en de kunde nodig, dus je hebt het over directe transfers van technologie. Er is een grote mate van samenwerking nodig.” Zij wijst erop dat het Amerikaanse voorstel gaat over „intellectueel eigendom”, waaronder meer valt dan alleen patenten. „Het gaat ook om know how.”

3 Waarom waren rijke landen en de farmaceutische industrie tegen?

Westerse regeringen volgden tot dusver de positie van farmabedrijven waarmee zij grote vaccindeals sloten en die veelal binnen de eigen grenzen gevestigd zijn. De VS hebben Pfizer en Moderna, het Verenigd Koninkrijk heeft AstraZeneca en de Europese Unie heeft BioNTech, Curevac en Janssen.

De farma-industrie hecht sterk aan de patenten. Zij vreest dat opschorting een precedent schept voor verdere aantasting van patentrechten in de toekomst. Innovatie, zo klinkt het uit hun hoek, is louter mogelijk als kostbare investeringen zich ook terugbetalen. Overigens is de rekening voor onderzoek en ontwikkeling van de vaccins via subsidies voor een groot deel bij overheden beland. „Het financiële risico ligt in dit geval niet op de schouders van bedrijven, dus die vlieger gaat niet op”, zegt ’t Hoen.

De industrie zelf stelt een andere route voor om armere landen te helpen: licenties, zoals de vergunning die AstraZeneca heeft gegeven aan het Indiase Serum Institute. Via licenties zouden ze zelf beter de kwaliteit en de veiligheid van de vaccins in de gaten kunnen houden. Ontwikkelingslanden stellen dat licenties tot dusver amper van de grond zijn gekomen.

Lees ook: De een zijn patent is de ander zijn dood

4 Om welke patenten gaat het precies?

Elk coronavaccin heeft meerdere patenten, zegt Wilbert Bannenberg, voorzitter van Stichting Farma ter Verantwoording. Het belangrijkste patent is op een product zelf. Het geldt doorgaans voor twintig jaar, wereldwijd. „Maar er zijn ook patenten op allerlei tussenstapjes. Soms heeft een vaccin tientallen patenten tegelijk.” Sommige patenten zijn in handen van de overheid– zoals bij Moderna, waarbij de Amerikaanse overheid sterk betrokken was – de meeste in handen van bedrijven. De firma Janssen in Leiden, zegt Bannenberg, heeft ook een patent op het „platform” waarop het vaccin is gebouwd – het systeem waarbij een onschuldig virus wordt gebruikt voor het activeren van het immuunsysteem. De patenten zitten zowel in de VS als in Europa. Bij het vaccin van Pfizer/BioNTech heeft het Duitse BioNTech de belangrijkste patenten in handen, zegt Bannenberg.

5 Hoeveel verdienen farmaceuten aan vaccins?

Dat verschilt sterk. Het coronavaccin van Pfizer is momenteel de grootste inkomstenbron van het bedrijf. In het eerste kwartaal was het goed voor een omzet van 3,5 miljard dollar, bijna een kwart van Pfizers totale inkomsten. Het concern zegt te verwachten dat het dit jaar tegen de 15 miljard dollar omzet met dit vaccin, met een winstmarge van „bovenin de 20 procent”. Daar ligt een miljardenwinst in het verschiet.

Daar tegenover staan Janssen en AstraZeneca, die vanaf het begin hebben gezegd te zullen leveren tegen kostprijs, al is dan weer de vraag hoe die kostprijs tot stand komt. De ontwikkelaars van Oxford University die later gingen samenwerken met AstraZeneca wilden de formule aanvankelijk zelfs openbaar maken, zodat producenten wereldwijd ermee aan de slag konden. AstraZeneca heeft in contracten met overheden opgenomen dat het vanaf juli dit jaar winst mag maken.

6 Komt er nu een akkoord over het opheffen van de patenten binnen de WTO?

Dat wordt nog moeilijk. Het Amerikaanse voorstel gaat over het TRIPS-akkoord over intellectuele eigendomsrechten, dat onder de WTO valt. De WTO heeft 164 lidstaten en álle lidstaten moeten akkoord gaan met een tijdelijke opschorting van TRIPS voor coronavaccins. Zo’n zestig armere landen steunen een eerder voorstel van India en Zuid-Afrika, maar in de praktijk zal moeten blijken of de VS en andere rijke lidstaten precies hetzelfde willen.

Formeel overleg over TRIPS staat gepland voor 8 en 9 juni. De recent aangetreden directeur-generaal van de WTO, de Nigeriaanse Ngozi Okonjo-Iweala, is persoonlijk sterk betrokken bij de zaak. Zij was eerder voorzitter van de organisatie Gavi, die vaccinatie bevordert in de armste landen. De WTO zelf verkeert in een crisis en Okonjo-Iweala wil met een akkoord ook haar organisatie zelf een zetje geven.

7 Waar komt deze Amerikaanse ommezwaai vandaan?

De VS zelf zijn inmiddels ruim voorzien van vaccins en hebben al bijna 40 procent van de bevolking volledig gevaccineerd. Tai zei zelf met zoveel woorden dat dit gegeven meespeelt: „Nu onze vaccinbevoorrading voor de Amerikaanse bevolking is veiliggesteld, gaan we door met het verhogen van de productie en distributie van vaccins.” De hevige uitbraken met nieuwe virusvarianten in Brazilië en India hebben het besef vergroot dat nieuwe varianten de kop kunnen blijven opsteken als delen van de wereld niet gevaccineerd zijn. Van nieuwe varianten is het steeds maar weer afwachten of bestaande vaccins ertegen beschermen.

8 Wat is de eigenlijk de positie van de Europese Unie?

Waar de Europese Unie graag het imago van vaccinweldoener koestert, staat ze door de draai van Biden plotseling in haar hemd. EU-leiders haastten zich donderdag te zeggen dat ook de EU openstaat voor gesprekken. De EU, aldus Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, „zit klaar om elk voorstel dat deze crisis op een effectieve en pragmatische manier aanpakt te bespreken”. Pijnlijk is alleen dat ze twee weken geleden nog zei dat ze „totaal geen voorstander van het vrijgeven van patenten” was.

De Duitse bondskanselier Merkel zei bij monde van een voorlichter dat een opschorting van de patenten tot „ernstige complicaties” zou leiden voor de vaccinproductie. Merkel lijkt BioNTech en het eveneens Duitse CureVac te steunen, die niet van hun patenten af willen.

De verhouding van de EU met de farmaceutische industrie verliep de afgelopen maanden al behoorlijk onstuimig en tot donderdag leek Brussel er weinig zin in te hebben die verder onder druk te zetten. Een overzicht dat lobbywaakhond COE deze vrijdag publiceert laat zien dat de Commissie recent louter met vertegenwoordigers uit de industrie sprak over een oplossing van de vaccinschaarste.

Toch groeit ook binnen Europa ongemak over de patenten. Tijdens een topontmoeting in Porto bespreken EU-leiders het onderwerp vrijdagavond en sommige landen zullen zeker aandringen op een duidelijkere Europese positie. De Italiaanse zorgminister Speranza roemde donderdag „Bidens doorbraak”. „Nu moet Europa ook haar bijdrage leveren.”

9 Werden ontwikkelingslanden niet al geholpen met Covax?

Inderdaad hebben internationale donoren, waaronder de EU, miljarden gestoken in het inkoopmechanisme Covax, dat vaccins levert aan lage- en middeninkomenslanden. Maar de ambitie van Covax is beperkt tot het vaccineren van de meest kwetsbare mensen in een land, maximaal 20 procent van de bevolking.

En ook dat lukt nog niet: Covax kon pas laat contracten sluiten en kampt met geldgebrek. Het zette daarom groot in op AstraZeneca, dat vervaardigd wordt in India. De Indiase regering heeft echter de export van vaccins stilgelegd, wegens een tekort in eigen land. Mede hierdoor blijven de leveringen van Covax ver achter. Om een einde te maken aan deze afhankelijkheid willen landen zelf vaccins maken. De Zuid-Afrikaanse president Ramaphosa riep onlangs op tot meer Afrikaanse samenwerking op dit gebied.

10 Hoe zou die wereldwijde productieverhoging van de grond moeten komen?

„Het is niet zo dat er ergens een fabriek leeg staat te wachten, al goedgekeurd door de toezichthouders, die op magische wijze veilige vaccins kan maken”, sneerde filantroop en fervent verdediger van patenten Bill Gates onlangs. En al zal niemand verwachten dat het zo eenvoudig is, Gates wierp reële zorgen op.

Bestaande fabrieken zullen plaats moeten inruimen en hun productielijnen moeten worden gekeurd. Experts met kennis van het specifieke vaccin moeten worden ingevlogen om de zaken op te starten. Het ligt in de verwachting dat er een tekort aan deze deskundigen ontstaat.

Daarnaast zijn er specifieke grondstoffen en hulpmiddelen nodig. Nu al dreigt er een gebrek aan productiecapaciteit voor de minuscule vetbolletjes, nodig voor de mrna-vaccins van Moderna en Pfizer. Ook de productie van de speciale plastic zakken waarin de vaccins gemaakt worden is niet zomaar opgehoogd, evenals de speciale filters. Volgens handelsgezant Tai gaat de regering-Biden zich ook inzetten voor de beschikbaarheid van al deze middelen.

M.m.v. Clara van de Wiel in Brussel

Football news:

De Spaanse fan gaat al sinds 1979 naar de wedstrijden van het nationale team. Hij kwam naar de Euro met de beroemde drum (hij zou het hebben verloren tijdens de lockdown)
Ronaldo verwijderde de gesponsorde Coca-Cola op een persconferentie. Cristiano is sterk tegen suiker-maakt er zelfs geen reclame voor
Zweden voorwaarts Isak: ik zou graag wat meer bezit hebben. Maar we zijn blij met het punt
Luis Enrique: Spanje probeerde kansen te creëren, maar het veld was niet de beste. Spelers klaagden
Laporte op Morata ' s blunder: hij zal de mond van iedereen te sluiten door het scoren van drie doelpunten in de volgende wedstrijd
Messi scoorde uit Chili ' s vrije trap. Hij werd de recordhouder van Argentinië voor doelpunten in officiële wedstrijden
Spanje scoorde 2 schoten op doel in de 2e helft tegen Zweden-beide na 89 minuten