Netherlands

Plots hoorden de coalitiegenoten niets meer van Rutte

Zoals altijd aan het begin van de week vergaderde premier Mark Rutte, online, afgelopen maandag met zijn drie vicepremiers en de fractievoorzitters van de coalitie. Daarna wisten ze het bij de VVD, het CDA, D66 en de ChristenUnie zo goed als zeker: op vrijdag zou er een einde komen aan het kabinet-Rutte III.

Het werd de week van de Toeslagenaffaire, het kabinet zou bekend maken wat de plannen waren om te voorkomen dat mensen nog eens zo het slachtoffer konden worden van overheidsfalen – tienduizenden ouders waren onterecht behandeld als fraudeur.

Van de VVD, zei Rutte, hoefde het kabinet daarna niet op te stappen. De andere fracties konden dat natuurlijk anders zien. En dan had je wel de politieke wet dat ‘de breker betaalt’ – wie een kabinet ten val brengt, verliest bij de verkiezingen – maar dat moest, vond hij, deze keer maar eens níet gebeuren. Ze moesten elkaar niet de schuld gaan geven van de breuk.

Maar als ze het kabinet wél steunden, zei hij, dan moest dat ook voluit. Dan wilde hij kunnen rekenen op álle 75 zetels van de coalitie, ook als er in de Tweede Kamer een motie van wantrouwen zou worden ingediend tegen één bewindspersoon. Hij wilde uiterlijk vrijdagochtend, in de wekelijkse ministerraad, weten hoe het ervoor stond.

De anderen waren er een beetje stil van. Dit was nogal een eis. Gert-Jan Segers van de ChristenUnie zei dat je dat eigenlijk niet kon beloven, er kon toch nog iets boven tafel komen wat nu niemand wist?

Ze vonden het wat ongepast van Rutte, vooraf loyaliteit eisen van Kamerfracties. En juist in het onderzoeksrapport van de parlementaire ondervragingscommissie naar de toeslagen, de directe aanleiding voor de kabinetscrisis, was hard geoordeeld over de manier waarop de volksvertegenwoordiging buitenspel was gezet. Zeteltjes tellen kon je doen bij iedere kwestie, maar niet bij déze.

Het viel iedereen op dat Ruttes toon wel helemaal anders was dan op een bijeenkomst in het Catshuis in december, toen het rapport Ongekend onrecht van de ondervragingscommissie net was verschenen. Rutte had de ministers die daar bij waren toen ook laten weten dat het kabinet volgens de VVD overeind moest blijven, en hij had ook gezegd dat andere partijen er anders over konden denken. Maar die droegen, vond hij, dan wel een grote verantwoordelijkheid – in een pandemie laat je toch geen kabinet vallen?

Dat had dreigend geklonken. Nu was het veeleisend.

In de telefoongesprekken die fractievoorzitters en partijleiders de dagen na maandag nog hadden, zeiden ze dat ook tegen elkaar. Rutte zette hen voor het blok. Heel even kwam in die gesprekken de gedachte op dat ze op hun beurt hém dwars konden zitten, door op vrijdag nog niets te hebben besloten. Dan werd het ruzie en kwam het toch aan op het Kamerdebat van volgende week woensdag, waarvoor GroenLinks al een motie van wantrouwen tegen het kabinet had aangekondigd. Maar die gedachte zetten ze opzij, ze wilden van de Toeslagenaffaire niet alsnog een politiek spel maken.

Lees ook: Ook na kabinetsval resteren fundamentele vragen over politieke cultuur

Die affaire ademt in alles de geest van Rutte II, het kabinet van VVD en PvdA: fraudeurs moesten hard worden aangepakt. Een ministeriële commissie Aanpak Fraude, waar Rutte zelf in zat, zag daarop toe. Het gevolg: tienduizenden ouders werden ten onrechte opgejaagd door de Belastingdienst, waardoor gezinnen te gronde werden gericht. De overheid was genadeloos wantrouwend, én gesloten. Als er al eens informatie naar buiten kwam met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur, dan waren grote delen weggelakt.

Lange tijd werd de affaire in Den Haag gezien als een collectief falen van Rutte II. Maar de laatste maanden is het steeds meer om Rutte zelf gaan draaien. De laatste weken ging het veel over de ‘Rutte-doctrine’, een opvatting van besturen die erop neerkomt dat ambtelijke discussies en opvattingen niet naar buiten moeten komen. Rutte verdedigde dit standpunt in zijn verhoor voor de parlementaire ondervragingscommissie.

Maar ook de manier waarop het kabinet met de Toeslagenaffaire zélf omging, droeg de handtekening van Rutte. Het informeel voorbereiden van besluiten in het Catshuis en het coalitieoverleg, waar niets wordt vastgelegd, is een vaste gewoonte van hem geworden. Ook typisch Rutte was de neiging om deze crisis zo lang mogelijk te regisseren, om te voorkomen dat het kabinet zou vallen in een dramatisch en chaotisch Kamerdebat.

Wat de andere coalitiepartijen wél vreemd vonden: de hele week hoorden ze niets van Rutte. Dat was ongewoon, Rutte staat bekend om zijn hang naar controle. Het was alsof hij zijn knopen had geteld en wist: het kabinet was niet meer te redden. En het was alsof de methode-Rutte opeens was uitgewerkt.

De ChristenUnie, D66 en het CDA praatten de dagen na het overleg van maandag vooral verder in eigen kring. In de fracties werd het rapport van de commissie besproken. Bij D66 hield Salima Belhaj, lid van de ondervragingscommissie, een presentatie over de harde conclusies. Een enkele keer belden de fractievoorzitters elkaar. Er was ook contact tussen CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra, D66-lijsttrekker Sigrid Kaag en vicepremier Carola Schouten van de ChristenUnie. De drie partijen wisten niet heel precies van elkaar hoe het zat, maar wel genoeg om ervan uit te gaan dat ze niet alleen stonden als hun fracties beslisten dat het kabinet beter kon opstappen.

Bij het CDA had je Kamerlid Pieter Omtzigt, die zich enorm kwaad kon maken over het gebrek aan openheid. Bij D66 beloofde Sigrid Kaag een nieuwe politieke cultuur, moreel gedreven – dan kon je na zo’n onderzoeksrapport niet doen alsof er niets gebeurd was. In de ChristenUnie zei iemand dat deze ouders „geen schijn van kans” hadden gehad tegen de keiharde overheid, en dat zinnetje had daarna de discussies bepaald.

Bij Ruttes eigen VVD, met 32 Kamerzetels de grootste coalitiefractie, werd de opwinding over de Toeslagenaffaire veel minder beleefd. Fractievoorzitter Klaas Dijkhoff gaf op 28 december een interview op Radio 1 waarin hij aftreden „symbolisch” noemde. Er wás in 2019 al iemand afgetreden om alles wat er mis was met de toeslagen, staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66). Verantwoordelijkheid nemen voor fouten van de overheid? Waar leg je dan de grens? En de coronacrisis dan? Trok een politieke crisis niet te veel aandacht weg bij de bestrijding van die andere crisis? Het viel, werd daar gezegd, „wel erg rottig samen” met de pandemie. Veel bewindspersonen hadden ook niets te maken gehad met de Toeslagenaffaire, waarom moesten zíj een prijs betalen?

Er speelde nog iets anders mee: Rutte sparen. De VVD werd de afgelopen weken zenuwachtig over de manier waarop Rutte steeds meer een hoofdpersoon werd. Dat kwam vooral door het CDA, de partij die vanaf het begin de aanjager in het dossier is. Pieter Omtzigt stelde met zijn collega Renske Leijten van oppositiepartij SP talloze vragen. En Omtzigt stelde dat de Rutte-doctrine „de parlementaire controle ondermijnt”. Ook in andere dossiers begon dit verwijt te klinken: Omtzigts fractiegenoot Martijn van Helvert schreef eind december in een opiniestuk in NRC: „Rutte faciliteerde in het geniep Syrische jihadisten en dekt dit nu toe.” En: „Dit is de Rutte-doctrine in optima forma.” De VVD weet dat de kwestie Rutte kan beschadigen als lijsttrekker voor de verkiezingen in maart.

In de VVD-fractie werd afgelopen dinsdag besproken wat er moest gebeuren. Er waren fractieleden die neigden naar aftreden, anderen vonden dat juist geen goed idee. De discussie die zich ontspon, tekent waarom de Toeslagenaffaire zo ingewikkeld ligt bij de liberalen. Sommigen ergerden zich aan de toon van het debat. Alsof fraudebestrijding niet meer belangrijk was. Dat vond de VVD nog steeds wél.

Klaas Dijkhoff had aan het begin van de week aan de andere coalitiepartijen laten weten dat hij niet steeds hoefde te horen hoe ver ze waren met hun beslissing. Hij vond dat dit niet in een coalitieoverleg moest worden opgelost, maar in het kabinet zelf. Tot de VVD drong in de loop van de week ook door dat er geen houden meer aan was: het kabinet ging eraan. In zijn persconferentie over het coronavirus, op dinsdagavond, liep Rutte zelf ook al vooruit op zo’n val: hij zei dat het kabinet dan nog steeds voluit de coronacrisis zou blijven bestrijden, als een gewoon kabinet.

Het stelde VVD’ers op het Binnenhof gerust. Vooral ook omdat ze van collega’s van de oppositie te horen hadden gekregen dat de coronabestrijding nu natuurlijk het allerbelangrijkst was.

Bij het CDA, D66 en de ChristenUnie viel de definitieve beslissing op donderdagavond, in hun eigen overleg met hun politieke top. Rutte was in het Torentje, waar hij zijn wekelijkse overleg had met de VVD. Hij belde die avond, vertelde hij later, ook met een moeder die slachtoffer was van de fraudeverdenking.

Hij hoorde niets van zijn coalitiepartners. Het was voorbij.

Die hele week had hij niet geprobeerd om de boel toch onder controle te krijgen. Maar op vrijdagochtend deed hij alles toch weer gewoon zoals altijd. Hij kwam fietsend en met een appel in zijn hand aan bij het Torentje. En ’s middags ging hij naar de koning voor het ontslag van zijn kabinet. Ook op de fiets.

Lees ook: De vraag is nu: Moeten er in Den Haag koppen rollen?

Football news:

Cavani is teruggekeerd naar de training en is waarschijnlijk om te spelen tegen Crystal Palace
Fabio Capello, Juventus speelde Rugby tegen de haven. Alleen Ronaldo en Chiesa kunnen een verschil maken in deze ploeg.Voormalig Juventus en Real Madrid manager Fabio Capello heeft zich uitgesproken over de prestaties van de Italiaanse club onder Andrea Pirlo
Neymar: ik postte hoe ik herstelde van mijn blessure, en ik kreeg geen berichten waarin stond, Wow, wat een professional. Geen PSG striker Neymar heeft uiting gegeven aan zijn ongenoegen over de aandacht die aan zijn herstelwerk wordt besteed
Ole Gunnar Solscher: het werk van de juryleden is zeer moeilijk en zonder extra druk. We moeten hun beslissingen nemen
Ik weet zeker dat Messi niet in Barca blijft als ik de verkiezing niet win. Hij geeft de club 30% van de omzet
Trent had Gerrard verafgood sinds hij een kind was, en hij speelde in een sprookje: hij kreeg de zorg van Steven en de armband van de kapitein. Het verhaal van een grote relatie
Hazard ' s herstel van de verwonding is vertraagd. Hij zal waarschijnlijk niet spelen tegen Atletico op Maart 7