Netherlands

‘Na NS en overheid willen protestanten ook iets zeggen over de oorlog’

Interview

Fred van Lieburg| historicus

Protestantse kerken zullen schuld belijden over hun houding in de Tweede Wereldoorlog. Fred van Lieburg zet er vraagtekens bij.

Heel even leken de vanouds verdeelde protestantse kerken in Nederland deze week met één mond te spreken. Of dan toch tenminste uit twee monden min of meer hetzelfde geluid te laten horen.

Dagblad Trouwberichtte deze donderdag dat de Protestantse Kerk Nederland (PKN) op 8 november bij een herdenking van de Kristallnacht schuld gaat belijden tegenover de Joodse gemeenschap in Nederland. Het kerkgenootschap, met ruim 1,5 miljoen leden met afstand de grootste protestantse denominatie, zal bij monde van scriba en gezicht van het kerkgenootschap René de Reuver „te laat en met schaamrood op de kaken” verwoorden dat de kerken (Hervormd, Gereformeerd, Luthers) tekort geschoten zijn tegenover het Joodse volk. Dat zijn geen excuses, aldus De Reuver, want dat zou geen kerkelijk begrip zijn. Op dezelfde dag verscheen in het Nederlands Dagblad een verklaring van een aantal kerkleden uit meer behoudende kerkgenootschappen. Ze roepen kerken op deze verklaring op zondag 15 november voor te lezen tijdens de kerkdienst. In die verklaring wordt „met schaamte” de nalatigheid van Nederland tegenover de Joodse gemeenschap beleden.

Volgens hoogleraar Fred van Lieburg, als religiehistoricus verbonden aan de Vrije Universiteit, zijn beide verklaringen minder officieel dan ze lijken. Van Lieburg, die samen met enkele promovendi onderzoek deed naar de houding van kerken tijdens de Tweede Wereldoorlog, meent dat er een eenheid wordt gesuggereerd die er niet is. „Het zijn geen uitspraken van deze kerken en synodes, maar van mensen uit deze kerken. Er zijn bijvoorbeeld geen synodale besluiten over genomen. Dat maakt ze minder officieel dan bijvoorbeeld de excuses die Rutte begin dit jaar gemaakt heeft namens de Nederlandse overheid. Een officiële verklaring kan ook helemaal niet, want over bijvoorbeeld de status van Israël zijn christenen veel te verdeeld. Dat zou te gevoelig liggen.”

Lees ook: Ruttes excuses markeren omslag

Hoe moeten we deze verklaringen dan wél begrijpen?

„Meer zoals de Nashvilleverklaring (over homoseksualiteit en transgenders, red.), ruim een jaar geleden, waarin een groep theologen en vooraanstaande kerkleden een stelling betrekken. Ik interpreteer het als een manier om na de NS en de overheid ook iets te willen zeggen.”

Zijn deze teksten dan niet oprecht?

„De bedoelingen zijn zeker oprecht. Maar net als bij de Nashvilleverklaring lijken de teksten tegelijk en misschien wel vooral een binnenkerkelijk doel te dienen. In veel van de betrokken kerken is lange tijd de vervangingstheologie geleerd. De gedachte dat de kerk de plaats van Israël als oogappel van God zou hebben overgenomen. Dat leidde voor, tijdens en na de oorlog soms tot de houding dat Joden zich uiteindelijk dienen te bekeren. Ik lees tussen de regels met name in de verklaring van de meer behoudende kerken een groot ongemak met deze houding. En een poging om daarmee in het reine te komen. De verklaring uit de behoudende kerken komt verder uit een sterk Israëlgezinde hoek, die naar een nieuwe verhouding met de Joodse gemeenschap zoekt. In het recente verleden zijn door christenen uit diezelfde hoek al vergelijkbare verklaringen verschenen. Zo’n schuldbelijdenis is dus ook niet nieuw. In 1999 zaten er 1.400 christenen met elkaar in de Dom om hetzelfde te doen.”

Lees ook: ‘Bij ons in de Biblebelt’ toont robuust, nieuw soort calvinisme

In beide verklaringen wordt in elk geval het boetekleed aangetrokken. Is dat niet hoe dan ook winst?

„Ja, maar waarvóór? Als historicus geloof ik sowieso niet dat je schuld kunt belijden of excuses kunt maken voor het gedrag van mensen uit een andere tijd. Uit mijn onderzoek, en dat van mijn promovendi, blijkt bovendien dat protestanten helemaal niet zo verschilden van hun medeburgers. Christenen waren in het leven van alledag gewoon onderdeel van de Nederlandse samenleving en waren zodoende vatbaar voor dezelfde dingen. Het helpt niet om religie er dan als allesverklarende factor uit te pikken. Je maakt de rol van de kerk dan groter dan die was. Over exacte cijfers beschik ik niet, maar grosso modo zo’n 5 procent van de Nederlanders was betrokken bij het verzet, 5 procent was duidelijk op de hand van de bezetter en van 90 procent weten we het simpelweg niet. Die 90 procent wordt in de schoenen geschoven dat ze nalatig zijn geweest, terwijl je helemaal niets daarover kunt zeggen. Daar heb ik wel moeite mee.”

Wat is er wel met zekerheid te zeggen over kerken in de oorlog?

„Dat ze in de jaren dertig, zoals veel Nederlanders, nogal Deutschfreundlich waren, gevolgd door een periode van accommodatie en daarna steeds feller anti-Duits. Er zijn ook enkele kanselverklaringen voorgelezen en er werd voortdurend opgeroepen tot gebed voor de koningin. Maar wat de invloed van dat alles op gewone gelovigen was? Lang niet iedereen had de maatschappelijke positie om iets te kunnen doen. En wat ze wel deden gebeurde vaak in het verborgene. Bijvoorbeeld pastorale hulp, of steun aan onderduikers. Veel gelovigen zouden zich daar niet zo snel op laten voorstaan.”

Hoe zouden kerken zich dan wél tot het verleden moeten verhouden?

„Het klinkt misschien wat baatzuchtig van me, als wetenschapper, maar ik zou liever zien dat die kerken een onderzoek initiëren. Daar heeft het nog toe aan ontbroken. Terwijl: je moet eerst begrijpen en dan pas oordelen. Een promovendus van mij legt momenteel bijvoorbeeld een database aan van alle tijdens de oorlog werkzame predikanten en probeert op basis van bronnenonderzoek te achterhalen wat hun houding tijdens de oorlog was. Iets dergelijks zou je ook voor die 90 procent gewone gelovigen kunnen doen. We weten nog zoveel niet, terwijl er steeds meer bronnen toegankelijk worden.”

Football news:

Tebas over Messi: Ik wil Leo in La Liga zien evenals Mourinho, Pep, Klopp, Ronaldo
Vaarwel Maradona in Argentinië: er waren alleen familieleden, begraven naast hun ouders
Maradona werd begraven in de buurt van Buenos Aires naast zijn ouders
Mourinho op Maradona: we kunnen zijn voetbal vinden op Google, maar we zullen Diego daar niet vinden. Ik mis hem, Tottenham manager Jose Mourinho heeft zijn gedachten gedeeld over het overlijden van voormalig Argentina International Diego Maradona. Er is Maradona en er is Diego. Maradona is iemand waar ik niet over hoef te praten omdat de hele wereld hem kent. Niemand zal het vergeten. Diego is anders. De mensen die zijn grote vrienden waren, die kleedkamers met hem deelden, zijn bevoorrecht. Ik kan zeggen dat hij een goede vriend van me was, hoewel ik hem meestal aan de telefoon sprak. Maar natuurlijk hebben we elkaar meerdere keren ontmoet. Hij had een groot hart. Ik mis hem. We kunnen zijn voetbal vinden op Google elke keer als we hem missen, maar we zullen Diego daar niet vinden. Vandaag heb ik de jongens verteld over hem en de tijd die we samen doorbrachten. Ik mis vooral de oproepen die hij altijd deed na nederlagen. Na de overwinningen heeft hij me nooit meer gebeld. Hij wist dat ik het niet nodig had op zulke momenten, maar in moeilijke momenten was hij er voor mij en sprak altijd: Mo, vergeet niet dat je de beste bent.Hij had altijd deze benadering. Ik mis Diego, zei Mourinho. Als football een film was, zou Diego zijn hoofdpersoon zijn.Showsport readers say goodbye to Maradona
Fabio Capello: tegen zo ' n middelmatige Real Madrid had Inter beter kunnen spelen in de Champions League. Het team had in de eerste helft altijd problemen. In de tweede helft hield ik meer van vier verdedigers. Tegen zo 'n middelmatige Real Madrid had het team beter kunnen spelen, zei Capello. Zidane paste zich goed aan de verliezen aan en was Conte in alles te slim af. Hazard eindelijk verlicht in de top match
Ibrahimovic ontmoette de Zweedse nationale teamcoach in Milaan
Tottenham Winks scoorde vanaf 49 yards. Dit is het derde resultaat in de Europa League, al - in deze loting