Midden in de laatste ijstijd - zo'n 50.000 jaar geleden - vond in Afrika een ingrijpende technologische revolutie plaats. Moderne mensen schakelden over van grote werktuigen naar steeds kleiner gereedschap, microlieten genoemd. Uit onderzoek van archeologen van de Universiteit Leiden in een grot in het Zuid-Afrikaanse Umhlatuzana blijkt dat die innovatie vrij langzaam ging. Moderne mensen gebruikten beide soorten werktuigen lange tijd naast elkaar. Een van de betrokken wetenschappers, Gerrit Dusseldorp, beschrijft zijn onderzoek.

Kijk voor meer informatie op Wetenschap.nu.

"De moderne mens evolueert in Afrika, terwijl tegelijkertijd in Europa neanderthalers rondlopen. Beide soorten gebruiken tienduizenden jaren lang dezelfde soort stenen werktuigen, die gemaakt worden door kleine werktuigen van grotere stenen af te hakken. Dit heet 'prepared core technology'. Tijdens de laatste ijstijd verdwijnt die techniek in Europa en Afrika. In Europa komt dat doordat de makers ervan uitsterven."

"In Zuid-Afrika, waar het Leidse team opgravingen doet, gaat die technologische reorganisatie niet gepaard met uitsterving. Hier wonen de hele tijd moderne mensen. Zij innoveren zelf die steeds kleinere werktuigen. Daardoor kunnen archeologen er onderzoeken waarom zij de prepared core technology vervangen door microlieten, die vaak niet groter zijn dan 2 centimeter."

"Vindplaatsen waar resten uit de juiste periode (de tijd tussen 50.000 en 20.000 jaar geleden) bewaard zijn gebleven, zijn zeldzaam. De vindplaats Umhlatuzana bevat resten uit deze periode. Die bijzondere archeologische plek is ontdekt tijdens de aanleg van een snelweg."

"Op basis van een noodopgraving vreesden archeologen dat verschillende aardlagen verstoord waren. Zo zouden oude lagen met grote werktuigen mogelijk gemengd zijn met jongere lagen met veel kleiner gereedschap. Nieuw onderzoek toont aan dat van zo'n bodemverstoring geen sprake is."

Het profiel van de bodem met verschillende lagen tijdens de opgraving. (Foto: Gerrit Dusseldorp)

Aardlagen blijken niet verstoord

"De mate van verstoring kan gemeten worden met de grootte van de zandkorrels. Dit zegt namelijk wat over hoe het zand op de vindplaats terecht is gekomen."

"Door de wind getransporteerd zand is bijvoorbeeld anders dan korrels die door het water zijn aangevoerd. Uit het onderzoek blijkt dat het zand op de opgraving dezelfde korrelgrootte heeft als de korrels van de zandsteen waarin de grot ligt. Dit zand is dus op de locatie zelf verweerd en er lijkt geen sprake van verstorende processen."

Redenen voor innovatie

"Dit onderzoeksresultaat onderstreept het belang van de Zuid-Afrikaanse vindplaats. Uit vervolgonderzoek moet blijken of onze voorouders zich technologisch aanpasten aan een nieuwe omgeving, bijvoorbeeld veroorzaakt door klimaatverandering. Die laatste ijstijd was voor moderne mensen immers een periode van ingrijpende veranderingen."

"Maar dat is niet de enige mogelijkheid. In onze tijd vindt de introductie van smartphones als alternatief voor de vaste lijn bijvoorbeeld plaats tijdens een periode waarin de mens het klimaat op ongekende schaal verpest. Toch zullen de archeologen van de toekomst die kleine telefoons waarschijnlijk niet zien als een aanpassing aan de opwarming van de aarde. Het kan dus zijn dat prehistorische mensen in Zuid-Afrika om andere redenen innoveerden."