Netherlands
This article was added by the user Hazel Cox. TheWorldNews is not responsible for the content of the platform.

Intimidatie van journalisten via de rechter: de macht van het geld tegen een kritische pers

N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.

De ervaren Zweedse onderzoeksjournalist Annelie Östlund draait er niet omheen: de tol die ze betaalt voor haar werk is heel zwaar. Voor haar zelf, en ook voor haar gezin.

Maar toen zij en haar Zweedse collega in 2020 voor de rechter werden gedaagd door een Zweedse zakenman over wie ze in het Zweeds een reeks artikelen hadden geschreven, gebeurde dat niet in eigen land, maar bij een rechtbank in Londen.

Er staat veel geld op het spel. De man zegt dat zijn reputatie is beschadigd door stukken van de twee over schimmige handel in aandelen van zijn bedrijf. Die schade zou voor deze Svante Kumlin maar liefst 13 miljoen Britse pond belopen (15,5 miljoen euro). De journalisten, hun online magazine Realtid en de hoofdredacteur lopen nu het risico dat zij voor dat bedrag moeten opdraaien.

In Zweden had de zakenman de journalisten nooit als individuele personen voor de rechter kunnen dagen (daar had hij alleen de hoofdredacteur en de uitgever van het online magazine kunnen dagen). En zo’n groot bedrag kan hij ook alleen maar in het Verenigd Koninkrijk eisen.

Vanuit Monaco, waar de man woont, hebben zijn advocaten de twee journalisten bovendien gedreigd dat ze in het vorstendom een jaar gevangenisstraf riskeren, als het artikel niet wordt teruggetrokken. In Londen sleept de zaak al bijna anderhalf jaar voort. En al die tijd leven Östlund en haar collega Per Agerman in grote onzekerheid over hun toekomst.

Organisaties voor persvrijheid en mensenrechten, en ook de Europese Commissie, zien er een typisch voorbeeld in van een groeiend probleem. Rijke en machtige mensen en organisaties die rechtszaken aanspannen tegen kritische journalisten – soms in derde landen, vaak zonder goede gronden, soms bij meerdere rechtbanken tegelijk. De bedoeling is de journalisten op hoge kosten te jagen, jarenlang in juridische procedures te verstrikken, te intimideren en zo mogelijk tot zwijgen te brengen. Dat is voor de klagers vaak belangrijker dan of ze uiteindelijk gelijk krijgen van de rechter.

Dit soort zaken worden SLAPP’s genoemd, Strategic Lawsuits Against Public Participation, rechtszaken waarin het recht misbruikt wordt om de gedaagde te verhinderen een bijdrage te leveren aan het publieke debat. Behalve journalisten zijn ook activisten, klokkenluiders, academici en organisaties voor milieu en mensenrechten doelwit.

Soms krijgt één iemand, of één organisatie, van één en dezelfde klager een opeenstapeling van rechtszaken op zijn dak. Ook als een klager een terechte klacht heeft, kan de uitzonderlijke zwaarte van de middelen die hij uit de kast haalt erop wijzen dat het om een SLAPP-zaak gaat. „Alsof je met een sloophamer een vlieg te lijf gaat”, zegt Per Agerman. De Europese Commissie acht het probleem zo groot, dat ze vorige maand een pakket maatregelen heeft voorgesteld om deze praktijken te bestrijden (zie inzet).

Illustratie Gijs Kast

Onbetaalde uren

„Dit raakt mijn man en mijn dochter van tien ook”, zegt Östlund. „Ik denk dat we de zaak winnen, maar als we verliezen zouden wij, en ook Realtid, failliet gaan. We zouden ons huis moeten verkopen.

„Mijn man vindt het niet leuk. Hij wil niet over de zaak praten, hij wil er niet over denken, en hij wil niet dat onze dochter me erover hoort praten. Hij vindt dat ik iets anders dan onderzoeksjournalistiek moet gaan doen. Maar dat heb ik nooit overwogen. Ik ben van nature vasthoudend.”

Haar collega Agerman zegt dat de zaak hem iedere dag bezig houdt. „Ik stop er veel uren in – onbetaalde uren.” Östlund en Agerman, die al jaren samenwerken, zijn allebei freelancers. Maar ze worden gesteund door Realtid en de hoofdredacteur, die ook zijn gedaagd door Kumlin en zijn bedrijf (Eco Energy World, EEW, producent van centrales voor zonne-energie).

„Het is goed dat je naar een rechter kan stappen om bezwaar te maken tegen een publicatie”, zegt Agerman. „Maar ik begrijp niet dat journalisten van een Zweedse publicatie die in het Verenigde Koninkrijk nauwelijks wordt gelezen of zelfs maar geciteerd, zich in Londen tegen de klacht van een Zweedse zakenman moeten verweren.”

Deze woensdag bepaalde het High Court dat vijf van de acht klachten tegen de Zweden niet in het Verenigd Koninkrijk behandeld kunnen worden, maar drie wél. „Dat kan zo nóg twee jaren duren”, verzucht Östlund als ze de uitspraak net heeft gehoord. „Maar het is deel van mijn leven geworden. En uiteindelijk zullen we winnen. Onze stukken waren gebaseerd op openbare bronnen en we zullen ze voor de rechter verdedigen uit naam van de waarheid en het algemeen belang.”

Moord Maltese journalist

„Sinds de moord op de Maltese journalist en anti-corruptieblogger Daphne Caruana Galizia, in 2017, staan SLAPP’s bij ons als groot probleem op de radar”, zegt Jessica Ní Mhainín, beleids- en campagnemanager van Index on Censorship, een organisatie die opkomt voor de vrijheid van meningsuiting. „Ten tijde van haar dood liepen er tegen haar bijna vijftig zaken wegens smaad.” Niet alleen in Malta, maar ook in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk waren tegen Caruana Galizia rechtszaken aangespannen. „Ook Britse advocatenkantoren waren bij deze intimidatie van haar betrokken.”

Bij een SLAPP gaat het de klager erom de juridische procedure „zo langdurig en pijnlijk mogelijk te maken en de aangeklaagde op die manier uit te putten, het gevoel te geven dat hij of zij verdrinkt door de hoeveelheden tijd, geld en energie die het allemaal kost”, zegt Ní Mhainín.

Wanneer precies van een SLAPP sprake is, valt volgens deskundigen niet met een strikte definitie te bepalen. „Daarom kijken we bij Index on Censorship aan de hand van bepaalde symptomen of een zaak een SLAPP is. Spreekt de aangeklaagde zich uit over zaken van maatschappelijk belang? Is de klager machtig of heel rijk? Worden er heel hoge bedragen geëist? Richt het proces zich tegen een journalist of activist als individu, die alleen doorgaans zwakker staat dan een organisatie?”

Op de website van Index on Censorship kunnen journalisten en anderen die doelwit van juridische procedures zijn een interactieve vragenlijst invullen, waarmee ze kunnen herkennen of een rechtszaak die tegen hen dreigt, of al is aangespannen, vermoedelijk een geval van SLAPP is. Het hulpmiddel is beschikbaar in het Engels, Italiaans, Spaans, Frans, Duits en Pools.

Europese landen waar in het oog lopende SLAPP-zaken aanhangig zijn gemaakt zijn Polen, Bulgarije, Roemenië, Slovenië, Frankrijk, België, Italië, het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Kroatië, Estland, Cyprus, Spanje en Portugal. In Nederland lijkt het slechts incidenteel voor te komen, aldus Rutmer Brekhoff, advocaat in dienst van journalistenvakbond NVJ.

„Toch wordt hier een zekere juridische druk ervaren, maar dat kun je meestal moeilijk als een SLAPP zien. Soms dreigen mensen over wie wordt geschreven zelf met hele hoge schadeclaims, zonder dat ze een advocaat in de arm hebben genomen. Of advocaten schrijven een zogenoemde ‘blafbrief’ – en vaak houdt het daarmee op en komt het nooit tot een rechtszaak. Schadevergoedingen die in Nederland voor reputatieschade worden toegekend zijn doorgaans ook niet erg hoog, zo’n duizend tot vijfduizend euro.”

In de Europese Unie is het aantal SLAPP’s de afgelopen jaren sterk toegenomen. Van vier gevallen in 2010 tot 24 in 2016 en 111 in 2021, volgens een rapport van CASE, een coalitie van organisaties voor mensenrechten, milieu en persvrijheid (waaronder Greenpeace en Index on Censorship) die probeert SLAPP’s te bemoeilijken.

„Die cijfers zijn slechts een benadering van het echte aantal”, zegt Ní Mhainín. „Niet alle journalisten die doelwit zijn durven het aan dat als SLAPP bij ons aan te melden. Sommige vrezen dat ze daarmee de rechter ergeren en hun situatie zo nog moeilijker maken.

„Maar wij zien dat het tegendeel het geval is. Als wij een zaak in de openbaarheid brengen, laten sommige klagers hun doelwit verder met rust. Wij zijn ervan overtuigd dat het slechtste wat je als journalist in zo’n situatie kan doen is stil blijven zitten en je mond houden.”

Zakenlui en oligarchen

Dat klagers uit allerlei landen in Londen naar de rechter stappen, heeft ermee te maken dat juridische kosten in het Verenigde Koninkrijk „ongelooflijk hoog” zijn, zegt Ní Mhainín. „Rijke zakenlui en oligarchen kunnen het zich veroorloven de beste advocaten van de wereld in te huren.” Dat is intimiderend voor aangeklaagde journalisten, die dan ook voor veel geld advocaten moeten inschakelen. Het Verenigd Koninkrijk is ook zo aantrekkelijk voor klagers omdat er advocatenkantoren zijn die gespecialiseerd zijn in smaad-zaken.

Maar al is het aantal SLAPP’s de afgelopen jaren sterk toegenomen, er is ook belangrijke vooruitgang geboekt bij de bestrijding van het fenomeen, stelt Ní Mhainín. „In het begin waren journalisten die het betrof heel terughoudend om er met ons over te spreken. Nu komen journalisten uit zichzelf naar ons toe om zaken aan te melden.”

De ontwerprichtlijn die de Europese Commissie in april presenteerde vindt ze „heel bemoedigend”. „Nu moeten alle lidstaten zich inspannen om SLAPP’s tegen te gaan, en om zo onze persvrijheid, vrijheid van meningsuiting en democratie te beschermen.”

Illustraties Gijs Kast