Netherlands

‘Het Zuiderzee-eiland Urk is eigenlijk een boerendorp’

Interview

Yftinus van Popta | maritiem archeoloog Door tal van bronnen te combineren, kon Yftinus van Popta reconstrueren dat Urk en Schikland vroeger groter waren dan nu.

Waar nu de Noordoostpolder is, was vanaf de twaalfde eeuw tot 1932 de Zuiderzee. Veel mensen gaan ervan uit dat er weinig geschiedenis is. In de bodem liggen de wrakken van schepen die in de Late Middeleeuwen en de eeuwen erna zijn vergaan, en er zijn twee voormalige eilanden, Urk en Schokland.

Maritiem archeoloog Yftinus van Popta ziet echter meer dan voormalige zee. Waar nu land is, was voor 1200 ook nog land. Het was een laagveengebied vol getijdestromen die in verbinding stonden met de Noordzee. In dat gebied lagen zeker nog drie andere nederzettingen: Nagele, Marcnesse en Fenehuyse I en II. Toen de Zuiderzee ontstond, zijn ze verdronken en in de loop der tijd is hun precieze locatie verloren gegaan. Van Popta, die 29 oktober aan de Rijksuniversiteit Groningen zijn proefschrift When the shore becomes the sea verdedigde, heeft ze teruggevonden.

Heb je een idee hoeveel bewoners de door verdronken dorpen in de Late Middeleeuwen telden?

„Nee, mogelijk enkele tientallen. Toen Schokland in 1859 ontruimd moest worden waren er ongeveer 635 bewoners.”

Ik heb kunnen vaststellen welke delen van het gebied toen zeker zee waren

Je bent de eerste die het proces van de bewoning, de zeevorming en het verdrinken van de dorpen tussen 900 en 1600 heeft gereconstrueerd. Waarom is dat nooit eerder gedaan?

„Mijn vier paleografische kaarten geven zo precies mogelijk de situatie en het proces van de zee- en eilandvorming weer rond 900, 1100, 1400 en 1600. Tot nu toe vormde de geologische bodem de basis van reconstructies, maar omdat door erosie van de zee een groot deel van de geologische ondergrond is verdwenen, gaven de oude reconstructies meestal alleen de situaties rond 900 en 1600 weer. Door concentraties van archeologische vondsten als uitgangspunt te nemen – aardewerk, dakpannen, baksteen, die tussen 1100 en 1400 zijn te dateren – heb ik kunnen vaststellen waar in die periode bewoning was. Aan de hand van wrakken van koggen, die van na 1250 stammen, heb ik kunnen vaststellen welke delen van het gebied toen zeker zee waren. Door verder geologische gegevens, historische kaarten en bronnen te combineren met RAF-luchtfoto’s en data uit het AHN, Actueel Hoogtebestand Nederland, heb ik onder meer kunnen vaststellen dat Urk en Schokland tussen 1100 en 1400 groter waren dan ze nu zijn. Alles bij elkaar levert dat een gedetailleerder beeld op van de dynamische processen in het gebied.”

Lees over Van Popta’s onderzoek: Vier verdronken dorpen Noordoostpolder teruggevonden

Die processen zijn door de bewoners zelf veroorzaakt, toch?

„Ze hebben het proces versneld door voor landbouw het laagveen te ontwateren. Hierdoor sloegen door stormvloeden sneller grote delen van het land af. Maar de dynamiek in het gebied was zo groot dat de Zuiderzee anders ook wel was ontstaan. Alleen was dat langzamer gegaan.”

Uit gesprekken met Urkers is af te leiden dat het eilandgevoel er nog steeds leeft

Je probeert op je onderzoeksgebied het concept van het maritieme cultuurlandschap toe te passen. Wat is dat voor concept?

„Het is in 1992 opgesteld door de Zweedse maritiem archeoloog Christer Westerdahl. Het gaat daarbij om onderzoek van het gehele netwerk van vaarroutes, met aanlegplaatsen, havens, havenplaatsen en alle daaraan gerelateerde constructies. Maar ook van de resten van menselijke activiteit op het land en onder water. Het maritieme cultuurlandschap bevat verder immateriële aspecten zoals rituelen en folklore. Mijn conclusie is dat het concept met name voor de immateriële aspecten het beste voor de modernere tijden werkt. Uit gesprekken met Urkers is bijvoorbeeld af te leiden dat het eilandgevoel er nog steeds leeft. Ze zeggen niet ‘ik ben in Urk’, maar ‘ik ben op Urk’.”

Hoe kijken ze aan tegen je conclusie dat ze van oorsprong boeren zijn?

„Voor Nieuwsuur zijn we naar Urk gegaan. De regisseur wilde in het wilde weg aan bewoners vragen wat ze ervan vonden. Doe maar niet, heb ik gezegd, want dan worden we meteen het eiland afgeslagen. Urkers zijn nou eenmaal trots op hun vissersidentiteit.”

Ondanks het ontbreken van egodocumenten uit die tijd probeer je je ook een beeld te vormen van de mentaliteit van de middeleeuwse bewoners van het gebied.

„Indirect is het mogelijk. Als je alleen al bedenkt dat Kuinre een nederzetting aan de oostkust was en is blijven bestaan, dat Urk een eiland is geworden, dat Nagele is verdronken en Kampen een handelsplaats is geworden zie je al verschillen van leven in het gebied. De bewoners moeten ook lange wortels hebben gehad, want toen in 1859 Schokland werd ontruimd, wilde niemand weg. Ondanks dat dertig jaar eerder een stormvloed bijna alles had weggeslagen.”

Je bent maritiem archeoloog, maar onderzoek en opgravingen doe je op het land. Kijken mensen daar niet vreemd van op?

„Bij lezingen over de Noordoostpolder denken ze altijd dat het alleen om scheepswrakken gaat. Maar als ik ga vertellen ontstaat het besef dat maritieme archeologie meer is dan alleen scheepswrakken.”

Voor de helft van de wrakken blijken de coördinaten van hun locaties niet te kloppen

Een hoofdstuk van je proefschrift gaat juist wel over de scheepswrakken in de voormalige Zuiderzee.

„Het blijkt dat voor de helft van de wrakken de coördinaten van hun locaties niet blijken te kloppen. Aan de hand van opgravingsverslagen, historische luchtfoto’s, AHN-data en satellietbeelden was vast te stellen dat wrakken soms honderden meters verder lagen. De wrakken en hun nieuwe locaties zijn nu verzameld in de Scheepswrakken Database Flevoland. Dat is van belang voor bescherming ervan. Overigens zijn nu ook de locaties waar de verdronken dorpen lagen zo beschermd dat er niet zo maar, zonder archeologisch onderzoek, gebouwd kan worden.”

Hoe word je maritiem archeoloog?

„Na de havo en het vwo heb ik een half jaar de KMA in Breda gedaan. Vervolgens ben ik rechten gaan studeren, met voor de lol als tweede studie archeologie. Als kind had ik al kleipijpen en aardewerk gezocht. Rechten bleek zo saai dat ik al snel helemaal naar archeologie ben overgestapt. In die tijd begon André van Holk zijn bijzondere leerstoel maritieme archeologie, en aangezien ik altijd al iets met schepen heb gehad ben ik dat vak gaan volgen.”

Je proefschrift is ook een pleidooi voor meer aandacht voor maritieme archeologie, maar Van Holks leerstoel is intussen verdwenen. Jij bent zijn laatste promovendus. Hoe nu verder?

„Ik begeleid vrijwillig studenten die een scriptie over maritieme archeologie willen schrijven. Onder de studenten is er belangstelling genoeg. Het zijn de archeologen die nog te veel alleen naar het land kijken. Met een universitair hoofddocent van de RUG ga ik daarom een lezingbattle organiseren: wie graaft de spannendste en mooiste dingen op, hij met een klooster of ik met een schip?”

Football news:

Stefano Pioli: Milan moet de Keltische wedstrijd serieus nemen. Ze spelen altijd goed
Atalanta kapitein Gomez volgde Gasperini ' s instructies niet op in de wedstrijd tegen Midtjylland. Hij werd vervangen in de rust
Tuchel in de wedstrijd tegen Manchester United: de overwinning is verplicht. Voor haar naar Engeland komen is een grote uitdaging
Jimenez zal Attletico ' s wedstrijden met Real Madrid en Salzburg missen als gevolg van een heupblessure
Gladbach middenvelder Neuhaus: het is jammer dat we de kwestie niet hebben afgesloten met het bereiken van de 1/8 finale van de Champions League. Laten we dit in Madrid ophelderen! Borussia Monchengladbach middenvelder Florian Neuhaus sprak over de aankomende wedstrijd van de Champions League groep het is jammer dat we de kwestie niet hebben afgesloten met het bereiken van de 1/8 finale, maar we zullen het gewoon ophelderen in Madrid! Wij hebben er al op gewezen dat wij niet alleen in deze groep goed willen spelen, maar ook vooruit willen gaan! We vliegen naar Real Madrid, op de eerste plaats aan tafel, en we hebben alle reden om vertrouwen te hebben zei Neuhaus. Borussia scoorde 8 punten na 5 wedstrijden van de groepsfase van de Champions League en leidde hun Kwartet. Real Madrid scoorde 7 punten en staat op de derde plaats, achter Shakhtar in persoonlijke ontmoetingen. Groep B: Borussia M en Shakhtar verhuisden Real Madrid en Inter. Iedereen heeft een kans voor de Play-offs
Ex-Manchester City en Arsenal defender Gael Clichy verhuisden naar Servette
Zoon van Maradona: nummer 10 moet uit de circulatie worden genomen in Barca en andere teams van zijn vader