Netherlands

Existentiële angst heeft geen virus nodig

Wie niet naar buiten mag zoekt het in de huiselijkheid. „Deze crisis wekt de burgerman in ons tot leven”, schreef Sander van Walsum in de Volkskrant in een stuk over het zelfgenoegzame en conformistische karakter van het Biedermeier-tijdperk. In tijden van crisis wordt dat juist weer ten voorbeeld gesteld, schrijft hij, dan moeten de kleine genoegens weer gevierd worden. En inderdaad, de zelfgemaakte soep en de legpuzzels spelen weer ongegeneerd mooie rolletjes in onze levens – voor zover ze dat niet toch al, maar niet al te openlijk bejubeld, deden.

We kennen nog steeds geen neerbuigender woord dan ‘burgerlijk’. Daarin zit alles besloten wat niemand wil zijn en bijna iedereen toch wel in enige mate is; iemand die het gewone goed genoeg vindt, die niet uit is op groots en meeslepend, die doet wat de meeste mensen doen.

Je weet natuurlijk niet wat er in de mensen omgaat. Ik las de biografie Een ongeneeslijk heimwee van Nico Keuning, over de schrijver Willem Brakman (1922-2008), ook niet bepaald iemand die zich enorm op de buitenwereld richtte. Hij zat juist graag binnen, bij voorkeur bij lamplicht, buiten sneeuw – bij het ontbreken van dergelijke elementen verzon hij ze erbij.

Allemaal kneuterig en burgerlijk zo je wilt, maar het geestesleven van deze schrijver was dat allerminst. In een interview zei hij ooit dat angst het grondthema was van zijn werk, en „wat is angst anders dan angst dat de wereld uit elkaar dondert, onsamenhangend, chaotisch wordt”. Dus probeerde hij al schrijvend zin en samenhang aan te brengen, niet door keurige geordende romans te schrijven – integendeel kunnen we gerust zeggen – maar door bepaalde toevallige beelden op te nemen in een verhalend verband, en zo van het toevallige iets algemeens te maken, er samenhang aan te geven.

Brakman schiep een eigen universum, onveranderlijk met een hoofdpersoon die onbedaarlijk praat in een immer mislukkende poging tot contact met de wereld: „‘Als u gewoon eens zweeg, (…) wat zou u daarvan denken.’

‘Ik denk niet dat ik dan minder te zeggen had.’”

In zijn romans en verhalen tilt Brakman juist de gewoonste, de burgerlijkste dingen in het licht van het hevige ervaren, van ‘knopduimen’ of de genoegens van ‘een appelpunt’ tot een reisje met een vriend: „We rekenen alles gescheiden af, […] obers en taxi’s voorschieten en dan later daarover kibbelen in alle staten van ongeloof, dat is niets voor mij, dat is in het belang van helemaal niemand”.

Het is de andere kant van het naar binnen gekeerd zijn die je hier te zien krijgt, niet die van tijdverdrijf of van het kleine geluk, hoe eenvoudig de ingrediënten soms ook zijn. Alles wordt gedragen door grote teleurstellingen en door grote verlangens, door ‘de angst dat de wereld uit elkaar dondert’.

Ik maak het zeker platter als ik zeg dat wij die angst nu allemaal kennen, want de existentiële angst heeft als het ware geen virus nodig, die is zich altijd wel bewust van de dood – „niet te stroomlijnen of weg te werken achter zorg, stijl en voorkomend gedrag. Hij ploft ineens neer” – en van het onbeheersbare van de werkelijkheid.

Met bordspelletjes alleen is die angst niet te verdrijven. Beter is het een verhaal te lezen waarin op een warme zomerdag in de tuin van het bejaardenhuis een slordige, oude engel neervalt, stinkend ook nog, met geknakte vleugels. Hij wordt in het tuinhuis verzorgd. Maar op een dag neemt hij een aanloop en „opeens lag hij plat op de vleugels, geel glinsterend en moeiteloos op weg naar de ruimte boven de bomen”.

Marjoleine de Vos is redacteur van NRC.

Football news:

Bayer heeft het contract met Wendell verlengd tot 2022
Wasserman werd de nieuwe agent voor Fede Valverde
Kurzawa nam deel aan een protest tegen racisme in Parijs. 20.000 mensen gingen de straat op
Pedro verlaat Chelsea in de zomer. Roma - de favoriet in de strijd voor de speler (Calciomercato.it)
Liverpool, Chelsea en Manchester United hebben 12 dagen om Werner te kopen voor 55 miljoen euro. Dan zullen de kortingen eindigen
Aan het eind van het seizoen maakte assistent Simeone Burgos bekend dat hij uit Attico vertrok en van plan was hoofdcoach te worden
Balotelli eist compensatie voor het beëindigen van zijn contract met Brescia. De club is het daar niet mee eens