Netherlands

‘De hoogste tijd voor een sociaal vaccin’

Interview

Jet Bussemaker Na een jaar focus op virusbestrijding en het overeind houden van de economie is het volgens Jet Bussemaker van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving tijd voor het gesprek over de sociale gevolgen van corona. Ze mist dat in de campagne.

Als oud-politica zit Jet Bussemaker deze verkiezingscampagne de hele dag het nieuws te volgen. Ze leest de kranten, checkt social media, kijkt tv. „Daar kom je nooit meer helemaal van los”, zegt Bussemaker. De debatten tussen de lijsttrekkers vallen de oud-minister en voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving tot nu toe een beetje tegen. Hoewel Nederland nog middenin de pandemie zit, valt het Bussemaker op dat het in de campagne alweer veel over andere thema’s dan corona gaat. Als het wel over het virus gaat wordt het debat nog altijd „verengd” tot het medische perspectief, ziet Bussemaker. Volgens haar ten onrechte, ze wil meer aandacht voor de sociale gevolgen op lange termijn. „Corona heeft ons enorm geconfronteerd met de vraag: in wat voor soort samenleving willen we wonen?”

Bussemaker doet al haar interviews online, de Raad werkt al een jaar vanuit huis. Dat gaat goed en efficiënt, zegt Bussemaker, maar ze kijkt weer „zeer uit naar fysieke ontmoetingen”. Ze aarzelt om als voormalig bewindspersoon het huidige beleid te bekritiseren. „Er zijn al genoeg stuurlui aan wal die zeggen dat ze de waarheid in pacht hebben.” Dus wil ze vooral niet suggereren dat het kabinet een gemakkelijke opgave heeft. Toch komt Bussemaker nu, middenin de campagne, via haar Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving met een ongevraagd advies aan de politiek dat vrijdagavond verscheen. Na een jaar van focus op de virusbestrijding en het overeind houden van de economie is het volgens Bussemaker tijd voor een „sociaal vaccin”. „We sturen nu heel eenzijdig op de R van het virus, terwijl we weten dat bestaansonzekerheid ook besmettelijk is van generatie op generatie. Dat noem ik de alternatieve R, die moeilijker in cijfers is uit te drukken.”

Lees ook dit opiniestuk van Jet Bussemaker: De zorg verandert niet zomaar

In het advies stelt u dat de gevolgen van de coronamaatregelen extra hard neerslaan bij kwetsbare groepen. Waar bent u het meest van geschrokken?

„Van verhalen over jongeren die niet meer eten, depressief zijn, bij wie jeugdig enthousiasme is omgeslagen in negativiteit en zorgen over hun toekomst. Van kinderen in achterstandswijken die thuis niet goed hun huiswerk kunnen maken, niet terecht kunnen in de bibliotheek omdat die nog steeds gesloten is. Maar ook van verpleeghuizen waar gevaccineerd is en die toch aan strenge regels vasthouden. Als we ons door angst voor het virus blijven laten leiden, blijft de hele samenleving op slot. We moeten weer leren dat risico’s bij het leven horen en daar verantwoord mee omgaan.”

Het kabinet versoepelt heel voorzichtig, de scholen zijn beperkt open. Gaat dat snel genoeg?

„Vooropgesteld: ik ben blij dat de scholen weer open zijn. Maar het is wel heel erg beperkt, vooral kwetsbare kinderen hebben daar last van. In ons sociaal vaccin staat onderwijs bovenaan het lijstje. Ik snap ergens dat het kabinet voorzichtig is, ik lees ook de berichten over nieuwe uitbraken op scholen. Maar kun je niet kijken naar wat wel kan: met kleine groepen leerlingen fysiek werken door pabostudenten voor de klas te zetten? En waarom niet veel meer buitenonderwijs? Het wordt weer warmer.”

U bent zelf hoogleraar. Moet het hoger onderwijs ook fysiek weer open?

„Ja, we kunnen dit niet nog maanden volhouden. Ik ging deze week voor het eerst iets ophalen op mijn universiteit in Leiden, ik liep door een leeg gebouw. Als ik nu online college geef zie ik mijn studenten als postzegels op m’n laptopscherm, ik zou ze waarschijnlijk niet eens herkennen als ik ze in het echt tegenkom. Dan denk ik: dat moeten we toch slimmer kunnen organiseren? Ik spreek regelmatig studenten die het thuis niet meer trekken en er helemaal doorheen zitten. Laat hen op een verantwoorde manier elkaar ontmoeten of naar de universiteit komen. Je kunt digitale en fysieke ontmoetingen slim combineren, dat hoort ook bij een sociaal vaccin.”

Het advies van Bussemaker is bedoeld voor op de formatietafel en kijkt veel verder dan de huidige discussie over versoepelingen. Het sociaal vaccin van de Raad is ook een pleidooi voor een „fundamenteel” ander beleid rond de volksgezondheid na de coronacrisis, waarbij de nadruk meer komt te liggen op het voorkomen van ziekte in plaats van het eindeloos doorbehandelen als het eigenlijk al te laat is. Voor zo’n verschuiving naar preventie is volgens Bussemaker aanpassing van het zorgstelsel nodig, dat volgens haar „buitengewoon complex” is geworden en daardoor samenwerking bemoeilijkt. Een ander zorgbeleid moet volgens de oud-staatssecretaris van Volksgezondheid hand in hand gaan met het aanpakken van wat ze „complexe ongelijkheid” noemt, die door de coronacrisis volgens haar extra zichtbaar is geworden.

Wat bedoelt u met complexe ongelijkheid?

„Dat er niet één aspect is waardoor mensen achterblijven, maar een optelsom van zaken. Het SCP schat dat zo’n 30 procent van de bevolking maatschappelijk niet goed mee kan komen. Neem als voorbeeld obesitas: mensen die te zwaar zijn hebben vaak schulden, hebben onvoldoende onderwijs gehad en wonen in wijken zonder goede voorzieningen met vaak een ongezond voedselaanbod. Dan is het geen individueel gezondheidsprobleem meer, maar een maatschappelijk probleem waarbij een aanpak per ministerie niet meer volstaat. Daar ligt een grote opdracht voor een volgend kabinet.”

Hoe moet het beleid anders?

„Je hebt enerzijds landelijke voorwaarden nodig, zoals het formuleren van een missie in het regeerakkoord gekoppeld aan een langlopend Nationaal Programma om gelijke kansen te bevorderen. Met bijvoorbeeld als doelstelling om in 2040 de gezondheidsverschillen met 30 procent terug te dringen. Vanuit daar kijk je dan: wat is er aan beleid nodig, ook regionaal? Dat kan het ministerie van Volksgezondheid niet alleen, daarbij heeft het de hulp van andere ministeries, gemeenten en burgers zelf nodig.

Een mooi voorbeeld waar dat lokaal al gebeurt, vind ik altijd Rotterdam-Zuid, waar de gemeente met tal van lokale partijen een gezamenlijk programma runt dat integraal kijkt naar gezondheid, onderwijs en woningbouw. Daar wordt niet de ‘ja, maar’-strategie gehanteerd van instanties die zeggen: dit is niet mijn verantwoordelijkheid. Men kijkt daar juist gezamenlijk waar wet- en regelgeving in de weg zitten.”

Meer gemeenten zouden zo’n aanpak moeten kiezen?

„Ja, maar daarbij hebben ze de steun van het Rijk nodig, ook financieel. De sociale gevolgen van de coronacrisis gaan vooral bij gemeenten neerslaan en die zitten nu al in financiële nood. Wij waarschuwen als Raad niet straks op hun budgetten te gaan bezuinigen. Het kan niet zo zijn dat we straks tientallen miljarden aan IC-bedden en economische steunpakketten hebben besteed en dan tegen de gemeenten zeggen dat het geld voor een goede gezondheidsaanpak op is.”

In de gezondheidszorg zelf ziet Bussemaker ook het probleem van een veelheid aan instanties en partijen die langs elkaar heen werken. Ze heeft daar als staatssecretaris tussen 2007 en 2010 ook zelf aan bijgedragen, geeft ze toe. „Ook onder mijn bewind zijn er nieuwe organisaties en toezichthouders bijgekomen.” Maar de zorg dreigt „onbestuurbaar” te worden, zegt Bussemaker. „We hebben het stelsel zo ingewikkeld gemaakt dat we als overheid eigenlijk niet meer kunnen sturen.”

Minister De Jonge zei de afgelopen jaren: het is tijd voor rust in de tent in plaats van een nieuw stelsel.

„Wij pleiten er niet voor het hele stelsel overboord te gooien, maar wel voor een paar fundamentele wijzigingen. Financier zorgorganisaties meer via een gezamenlijk budget, zodat ze met elkaar aan preventie kunnen werken of met dat geld in een bepaalde wijk aan de slag kunnen. En stimuleer samenwerking, bijvoorbeeld tussen huisartsen en sociaal werk en beloon de huisarts als hij iemand met schulden doorstuurt.

„Nu zit iedereen te veel op bescherming van het eigen belang in plaats van het gedeelde belang.”

Lees ook dit interview met Jet Bussemaker uit 2019: Oud-minister Bussemaker gelooft niet meer in de participatiemaatschappij

U bepleit een radicaal ander beleid, dat tegen de wetten van de Haagse logica in gaat. Hoe hoopvol bent u dat de politiek luistert en niet na corona in de oude reflexen terugvalt?

„Ik ben bang voor die oude reflexen, maar als er nou een moment is om die te doorbreken is het nu. We zitten nog middenin de crisis, maar denken ook dat we het ergste achter de rug hebben. Het is tijd voor een wederopbouwperiode, tijd om de wissels om te zetten. Dit is een cruciaal moment, als we het nu niet goed doen gaan we daar nog heel erg lang spijt van krijgen. “

Football news:

La Liga over de Super League: Dit is een egoïstische wens om de superrijken verder te verrijken. De vernietiging van het ecosysteem zal leiden tot het falen van deze clubs
Namens Juve en de ECA kan ik het idee van een Super League afwijzen. Hoe snel Gianni Agnelli veranderde zijn schoenen
Tottenham heeft Mourinho ontslagen. Nee, De Super League heeft er niets mee te maken
Minstens 2 clubs uit Frankrijk zullen elk jaar in de Super League spelen
Mesut Ozil: kinderen dromen van het winnen van de World Cup of de Champions League, niet een of andere Super League. Het plezier van grote wedstrijden is dat ze gebeuren een of twee keer per jaar
Disneyficatie van voetbal. Waar komt de Super League vandaan?
Carragher op Super League: Ik ben het zat dat Liverpool ' s reputatie zo beschadigd is. En het schandelijke kapitalisme van Manchester United verbaast me niet.Jamie Carragher, voormalig verdediger van Liverpool, heeft zich kritisch uitgelaten over de oprichting van de Europese Super League