Netherlands

Coronasteun was een feest voor criminelen: ‘Je hoeft maar te bukken en je hebt geld’

Kort voor middernacht zijn de straten in Den Haag rustig. Maar voor één pinautomaat staat een rij. De mannen die, eind vorig jaar, beurtelings een paar duizend euro pinnen – hun daglimiet – zijn dik ingepakt: hun gezichten verstopt achter mutsen en sjaals. Even na middernacht nemen ze nog een deel op van de 30.000 euro die een paar dagen daarvoor op hun rekening is gestort.

Deze mannen zijn loopjongens, vermoedt het Openbaar Ministerie. In opdracht van een criminele bende vroegen zij vorig jaar coronasubsidie aan voor noodlijdende ondernemers, ook al hebben die daar geen recht op. Hun taak: het verkregen geld zo snel mogelijk veiligstellen vóór de overheid het misbruik ontdekt en de bankrekeningen laat bevriezen.

Kort nadat de coronapandemie Nederland bereikte, tuigde het kabinet een omvangrijk steunpakket op voor ondernemers die hun omzet zagen verdampen. Met subsidieregelingen als de NOW, waarmee noodlijdende werkgevers de lonen kunnen doorbetalen. En de TVL: een vergoeding voor de vaste lasten waarmee kleine ondernemers in de zomermaanden van vorig jaar maximaal 50.000 euro terugkregen, daarna 90.000 euro, en inmiddels 550.000 euro, voor een periode van drie maanden.

Deze regelingen hebben geholpen de economie overeind te houden – daarover is amper discussie. De werkloosheid is slechts licht opgelopen en het aantal faillissementen lag in twintig jaar tijd niet zo laag.

Lees ook dit interview met oud-UWV-topman Fred Paling (2020): ‘In één weekend hebben we de NOW-regeling bedacht’

Maar niet alleen ondernemers hebben ervan geprofiteerd. Opsporingsinstanties zien hoe criminele bendes en fraudeurs zich ook op de coronaregelingen hebben gestort, zo blijkt uit een rondgang van NRC. Vooral de TVL-subsidie voor de vaste lasten was populair, omdat ook kleine ondernemers daarmee grote bedragen konden aanvragen.

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), de uitvoeringsinstantie die de TVL-subsidies uitkeert, deed tot vorige maand aangifte van 1.133 frauduleuze aanvragen. Op een totaal van ruim 240.000 aanvragen is dat misschien weinig: een half procent. Maar het aantal aangiftes loopt op. Er zit vertraging in de cijfers, omdat aan elke aangifte een onderzoek voorafgaat. Ook gaat het om grote bedragen. Volgens de RVO is alleen al met deze 1.133 frauduleuze aanvragen een bedrag van 60 miljoen euro gemoeid, op een totaal van 4 miljard euro.

De TVL-regeling, zag het Openbaar Ministerie, was in 2020 een feest voor criminele ‘ronselaars’. Zij lieten ondernemers – al dan niet onder dwang – een TVL-subsidie aanvragen, ook al hadden die daar geen recht op. Een deel van het geld mocht de ondernemer houden. De rest was voor de ronselaars.

De rij bij de Haagse pinautomaat, eind vorig jaar, is een voorbeeld van die werkwijze, zegt officier van justitie Nelleke Klip. Zij geeft namens het functioneel parket leiding aan onderzoeken naar fraude met coronasteunregelingen.

Deze ronselaars behoren tot de „standaardcriminelen die rondhangen in grote steden”, zegt zij. „Die iedere kans op geld aangrijpen.” Zij lieten anderen, loopjongens, duizenden euro’s pinnen. „Bij verschillende automaten, dagen achter elkaar.” Tegen de tijd dat justitie of de RVO de subsidiefraude ontdekte, zegt Klip, „was het geld vaak al op, of verdwenen naar het buitenland”.

Zelden komen de opsporingsdiensten ‘gewone’ ondernemers tegen die frauderen, zegt officier van justitie Marjolein Verwiel, die zich net als Klip bezighoudt met steunregelingfraude. Ze zien vooral de usual suspects. „Bedrijven die we al kennen uit eerdere onderzoeken.”

Naar de Haagse bende loopt nu een strafrechtelijk onderzoek. Eind januari doorzochten rechercheurs van de FIOD, de fiscale opsporingsdienst, een woning in Den Haag die met deze groep in verband wordt gebracht. Hiervandaan werden onterecht meerdere subsidies aangevraagd, voor tientallen ondernemers, van wie de meesten in het buitenland verblijven. Er zijn al meerdere verdachten aangehouden.

De aanvragers – en een aantal van de ondernemers – worden verdacht van oplichting en valsheid in geschrifte, aldus de FIOD.

Waar sommige criminele ronselaars, zoals de Haagse bende, binnen hun eigen netwerk op zoek gaan naar loopjongens, doen anderen dat online. Op chatapp Telegram wemelt het in een aantal chatkanalen van de criminele oproepjes waarin contact wordt gezocht met ondernemers die al voor 15 maart vorig jaar ingeschreven stonden bij de Kamer van Koophandel: dat is een vereiste om voor TVL in aanmerking te komen.

Zo schrijft ene ‘Spangi’ in een kanaal op chatapp Telegram, in december 2020: „Heb je KVK voor 15 maart 2020 bericht me als je groot wilt verdienen tot 90k heb je Digi D en pinpas met inta nodig. Kan om de 3 maanden fixe. Geen gebonkt geen gezeik geen bevroren kaart geen illegaal werk. Ik haal het maximaale uit de Corona subsidie Pb me als je wilt werken.”

Zelfs op platforms als Marktplaats.nl verschenen zulke oproepen, zegt Edo Edens, directeur intelligence bij de FIOD. „Over snel geld verdienen en slapend rijk worden. Voor ons is de truc om tussen zulke oproepen de verbanden te ontdekken.”

Tientallen fraudeurs gingen nog een stap verder en pleegden identiteitsfraude: zij deden TVL-aanvragen uit naam van een bedrijf, zonder medeweten van de eigenaren daarvan.

Zij konden inloggen via eHerkenning, een soort zakelijke DigID, die beschikbaar is op vijf betrouwbaarheidsniveaus. De RVO nam genoegen met niveau 1, het laagste niveau. Een fraudeur kan dan een paar basisgegevens invullen van de echte ondernemer, die te vinden zijn in het handelsregister van de KvK en vervolgens een eHerkenning-account aanvragen met zijn eigen contactgegevens. Een identiteitscheck ontbreekt.

Wel moesten deze fraudeurs nog een controle van hun bankrekeningnummer omzeilen, bijvoorbeeld door bankafschriften te vervalsen.

Pas in maart van dit jaar kondigde staatssecretaris Mona Keijzer (Economische Zaken, CDA) aan dat de beveiliging strenger zou worden. Sinds april eist de RVO bij nieuwe aanvragen eHerkenning op niveau 3, waar wél een identiteitscheck plaatsvindt. Keijzer wil ondernemers zo „beschermen tegen misbruik (…), zoals identiteitsdiefstal”, schreef ze aan de Tweede Kamer.

Tegelijkertijd verdedigt de staatssecretaris de aanvankelijke keuze voor minimale beveiliging. Ze wilde de TVL-aanvraag „zo laagdrempelig mogelijk” maken.

In de TVL-aanvraag zaten meer kwetsbaarheden. Zo was het mogelijk om TVL aan te vragen met een ‘slapende’ onderneming die in 2019 geen omzet had, en daarom onmogelijk omzetverlies kon hebben in coronajaar 2020. Aanvragers konden een foutieve, hogere omzet invullen over 2019 zonder dat de RVO dat doorhad.

Eind vorig jaar sloegen de banken alarm bij de RVO. Hun monitoringsystemen voor ongebruikelijke transacties zagen wel erg veel TVL-subsidies terechtkomen op bankrekeningen waarvan zij wél wisten dat het bedrijf erachter in 2019 geen omzet had.

Alleen al tijdens de tweede TVL-periode, de laatste drie maanden van vorig jaar, gebeurde dit volgens de banken zeker 643 keer. In bijna al die gevallen is inmiddels misbruik van de regeling geconstateerd. Aan deze bedrijven is 42 miljoen euro aan voorschotten uitbetaald, zo blijkt uit cijfers die staatssecretaris Keijzer met de Tweede Kamer heeft gedeeld.

Uitkeringsinstantie UWV, die de loonsubsidie NOW uitbetaalt, komt tot nu toe veel minder fraude tegen. Voor een deel komt dat doordat de regeling voor veel fraudeurs onhandig is: de hoogte van de NOW is afhankelijk van hoeveel personeel je hebt.

Maar het hielp ook dat NOW-aanvragen werden gecheckt met gegevens van de Belastingdienst. Het NOW-voorschot wordt in principe alleen overgemaakt naar een bankrekening die volgens de fiscus bij die onderneming hoort.

Geschrokken door de fraude voerde de RVO begin dit jaar alsnog een extra controle in, met gegevens van de Belastingdienst. De door de aanvrager ingevulde omzet over 2019 wordt nu getoetst aan gegevens van de fiscus vóórdat het voorschot uitbetaald wordt.

Het Openbaar Ministerie heeft al sinds het begin van de coronacrisis gewaarschuwd voor het ontbreken van zulke checks, zeggen de twee officieren van justitie, Klip en Verwiel. „We hebben geprobeerd bij te sturen”, zegt Klip. „We zeiden meermaals: ‘jongens, de sluizen staan open. Is dat wel de bedoeling?’” Volgens de RVO heeft het OM hen slechts eenmaal gewaarschuwd, ná de melding van de banken.

De nieuwe controles door de RVO lijken effect te hebben. De banken zien amper nog ongebruikelijke transacties rond TVL-subsidies. Ook het OM krijgt nu minder nieuwe fraudemeldingen, zegt Klip. „Maar dat kan ook betekenen dat de fraude met TVL nu minder opvalt.” FIOD-directeur Edens benadrukt dat criminelen snel bijleren. „Het blijft een kat-en-muisspel.”

Het kabinet erkent al sinds het begin van de coronacrisis dat er gefraudeerd kan worden met de steunregelingen. Snelheid was de eerste prioriteit. „Normaal nemen we een jaar de tijd om zo’n regeling op te tuigen en allerlei checks in te voeren”, zei minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) hierover in de Eerste Kamer. „Daar was nu gewoon geen tijd voor.”

Bovendien: bij stevige controles vooraf zouden ondernemers weken moeten wachten op hun geld, vreesde het kabinet. Nu kregen bedrijven het geld vaak binnen enkele dagen op hun rekening gestort.

Lees ook dit terugblik met minister Wouter Koolmees op coronajaar 2020: ‘Het is psychisch zwaar. Je denkt: bedrijven gaan failliet, mensen verliezen hun baan’

Toch heeft het kabinet het belang van controles vooraf onderschat, vinden de officiers van justitie. „Alles was erop gericht om snel een voorschot uit te betalen”, zegt Klip. „En dan zouden we na afloop wel kijken of dat terecht is gebeurd. Maar ja, dan is het geld er waarschijnlijk al niet meer. Dat is dan in Turkije of weet-ik-veel-waar.”

De RVO laat weten dat het tot nu toe 530 keer een deurwaarder op frauderende TVL-ontvangers heeft afgestuurd. Vooralsnog is het zeven keer gelukt om het geld terug te halen.

Officier van justitie Verwiel noemt de miljardensteun van het kabinet „helikoptergeld”. „Zó makkelijk was het te krijgen”, zegt ze. „Er wordt zoveel geld uitgestrooid: je hoeft maar te bukken en je hebt het.”

Of de totale omvang van de fraude met steunregelingen ooit helemaal duidelijk zal worden, is maar de vraag, zegt Verwiel. „Wij zien slechts het topje van de ijsberg.”

Een ding willen de officieren van justitie nog kwijt: ze snappen dat hun „strafrechtelijke blik” niet doorslaggevend is bij de beoordeling van steunregelingen. „Die regelingen zijn niet bedoeld om waterdicht te zijn, maar om de economie overeind te houden,” zegt Verwiel. Klip: „Het is een mooi Marshallplan, en het heeft ons een hoop goeds gebracht. Maar ook een hoop ellende. En die zien wij hier vooral.”

Football news:

Messi zal niet trainen met Barca totdat hij een contract ondertekent
Juventus tekent Santos voor Caio Jorge. Salaris-1,5 miljoen euro plus bonussen
Allegri op Juve: Ronaldo is vol enthousiasme. Dybala heeft een spierprobleem. Kulusevski moet worden toegevoegd
Nedved over Locatelli: Juve beschouwt haar aanbod eerlijk en goed
Koeman op 3-0 met Stuttgart: een geweldige wedstrijd van Barca tegen een sterk team. We zijn op de goede weg
Mkhitaryan wil concurreren met Roma voor de scudetto: er zal niets meer over zonder trofeeën aan het einde van zijn carrière
Pavel Nedved: Ronaldo is een garantie voor doelen, een bijzonder waardevolle speler. Juve is wedden op hem