Nooit eerder lag er eind oktober zo weinig ijs rond de Noordpool als dit jaar. Dat record is mede het gevolg van een zeer warme zomer. Toen bereikte het ijsoppervlak al het op een na laagste punt in ruim veertig jaar aan satellietmetingen.

Sinds dat lage 'zomerminimum' is er iets aan de hand dat eigenlijk nog opmerkelijker is, zeggen Amerikaanse onderzoekers: de Russische winter valt niet in. En dus zijn gebieden die normaal gesproken in deze tijd van het jaar al stijf bevroren zijn nog vrijwel volledig open water.

Het is dit jaar sowieso geen goed jaar voor het zee-ijs op de Noordpool, mede door de langdurige hittegolf in Rusland van de afgelopen zomer. Alleen in 2012 was er aan het einde van de zomer nog minder ijs in het gebied.

Dat jaarlijkse minimum wordt doorgaans half september bereikt, aan het einde van de lange poolzomer. Daarna zakt de zon er weer onder de horizon, valt de maandenlange poolnacht in en wordt het doorgaans bitter koud, waardoor het ijsoppervlak zich weer uitbreidt. Ook het winterijsoppervlak is tegenwoordig veel kleiner.

Dit jaar verdween de zon wel onder de horizon, maar bleven de hoge temperaturen achter in het zeewater en is er van herstel van het ijs ook eind oktober nog nauwelijks sprake, zo tonen meetgegevens van het Amerikaanse National Snow and Ice Data Center (NSIDC).

Russische poolzeeën zijn nog helemaal open

En dat is aan de Russische kant nog veel extremer, vertelt klimaatonderzoeker Zachary Labe van Colorado State University aan NU.nl. "Na extreme hittegolven in Siberië van de afgelopen zomer stegen de watertemperaturen in het Russische deel van de Noordelijke IJszee tot ver boven het gemiddelde. Het jaarlijkse bevriezen is hierdoor sterk vertraagd. In het Russische deel zien we zelfs praktisch niks."

Vooral de drie poolzeeën die grenzen aan Siberië - de Karazee, Laptevzee en de Oost-Siberische Zee - lijken nog midden in de zomer te zitten, zo toont een door Labe gemaakte grafiek.

Het gaat bij elkaar opgeteld om een oppervlak van ruim 3 miljoen vierkante kilometer. Enkele tientallen jaren geleden vroor dit gebied meestal al in de maand oktober volledig dicht. Momenteel zijn de Russische poolzeeën juist vrijwel volledig open water.

Naast de afname van het ijsoppervlak, wordt het resterende poolijs ook steeds dunner. Het ijsvolume gaat daarom nog sneller achteruit dan het oppervlak: sinds 1979 is al drie kwart verdwenen. Deze trend zal uiteindelijk in de zomermaanden leiden tot een volledig ijsvrije Noordpool.

"We zien dit jaar de traagste start van de Arctische winter sinds het begin van de metingen", zegt Labe. Hoe extreem de gebeurtenis ook is, hij past wel in de trend voor het gebied, voegt de poolonderzoeker eraan toe.

Ook mondiaal ligt het jaar 2020 op koers om records te breken. Op basis van een analyse van het Amerikaanse klimaatinstituut NOAA is er na een wereldwijd hitterecord in de maand september een kans van bijna 65 procent dat 2020 het heetste ooit gemeten jaar wordt. Het vorige mondiale hitterecord dateert van 2016.